🦌मृगः धावति।
उच्चारण: मृगः धावति (mrigaḥ dhāvati)
अर्थ: हिरण दौड़ता है।
🦌अयं धावति।
उच्चारण: अयं धावति (ayam dhāvati)
अर्थ: यह (मृग) दौड़ता है।
🦌🦌मृगौ धावतः।
उच्चारण: मृगौ धावतः (mṛgau dhāvataḥ)
अर्थ: दो मृग दौड़ते हैं।
🦌🦌इमौ धावतः।
उच्चारण: इमौ धावतः (imau dhāvataḥ)
अर्थ: ये दो (मृग) दौड़ते हैं।
🦌🦌🦌मृगाः धावन्ति।
उच्चारण: मृगाः धावन्ति (mṛgāḥ dhāvanti)
अर्थ: मृग (बहुवचन) दौड़ते हैं।
🦌🦌🦌इमे धावन्ति।
उच्चारण: इमे धावन्ति (ime dhāvanti)
अर्थ: ये (मृग) दौड़ते हैं।
🐜पिपीलिका चलति।
उच्चारण: पिपीलिका चलति (pipīlikā chalati)
अर्थ: चींटी चलती है।
🐜इयं चलति।
उच्चारण: इयं चलति (iyaṃ chalati)
अर्थ: यह (चींटी) चलती है।
🐜🐜पिपीलिके चलतः।
उच्चारण: पिपीलिके चलतः (pipīlike chalataḥ)
अर्थ: दो चींटियाँ चलती हैं।
🐜🐜इमे चलतः।
उच्चारण: इमे चलतः (ime chalataḥ)
अर्थ: ये दो (चींटियाँ) चलती हैं।
🐜🐜🐜पिपीलिकाः चलन्ति।
उच्चारण: पिपीलिकाः चलन्ति (pipīlikāḥ chalanti)
अर्थ: चींटियाँ चलती हैं।
🐜🐜🐜इमाः चलन्ति।
उच्चारण: इमाः चलन्ति (imāḥ chalanti)
अर्थ: ये (चींटियाँ) चलती हैं।
✈️विमानम् उड्डयति।
उच्चारण: विमानम् उड्डयति (vimānam uḍḍayati)
अर्थ: विमान उड़ता है।
✈️इदं उड्डयति।
उच्चारण: इदं उड्डयति (idaṃ uḍḍayati)
अर्थ: यह (विमान) उड़ता है।
✈️✈️विमाने उड्डयतः।
उच्चारण: विमाने उड्डयतः (vimāne uḍḍayataḥ)
अर्थ: दो विमान उड़ते हैं।
✈️✈️इमे उड्डयतः।
उच्चारण: इमे उड्डयतः (ime uḍḍayataḥ)
अर्थ: ये दो (विमान) उड़ते हैं।
✈️✈️✈️विमानानि उड्डयन्ति।
उच्चारण: विमानानि उड्डयन्ति (vimānāni uḍḍayanti)
अर्थ: विमान (बहुवचन) उड़ते हैं।
✈️✈️✈️इमानि उड्डयन्ति।
उच्चारण: इमानि उड्डयन्ति (imāni uḍḍayanti)
अर्थ: ये (विमान) उड़ते हैं।
१. मौखिकम् अभ्यासः
अयं कपोतः अस्ति। इमौ कपोतौ स्तः। इमे कपोताḥ सन्ति।
ucchāraṇ: अयं कपोतः अस्ति | इमौ कपोतौ स्तः | इमे कपोताḥ सन्ति
अर्थ: यह कबूतर है। ये दो कबूतर हैं। ये (कई) कबूतर हैं।
इयं अजा अस्ति। इमे अजौ स्तः। इमाः अजाः सन्ति।
ucchāraṇ: इयं अजा अस्ति | इमे अजौ स्तः | इमाः अजाः सन्ति
अर्थ: यह बकरी है। ये दो बकरियाँ हैं (द्विवचन)। ये बकरियाँ हैं।
इदं पत्रम् अस्ति। इमे पत्रे स्तः। इमानि पत्राणि सन्ति।
ucchāraṇ: इदं पत्रम् अस्ति | इमे पत्रे स्तः | इमानि पत्राणि सन्ति
अर्थ: यह पत्र है। ये दो पत्र हैं। ये (कई) पत्र हैं।
२. वाक्यानि पूरयत (दृष्टान्तानुसार)
यथा— अयं मूषकः अस्ति। — इमे मूषकौ स्तः। — इमे मूषकाः सन्ति।
(क) इयं चटका अस्ति — इमे चटकौ स्तः — इमाः चटकाः सन्ति।
iyaṃ caṭakā asti — ime caṭakau staḥ — imāḥ caṭakāḥ santi
अर्थ: यह चिड़िया है — ये दो चिड़ियाँ हैं — ये चिड़ियाँ हैं।
(ख) इदं फलं अस्ति — इमे फले स्तः — इमानि फलानि सन्ति।
idaṃ phalam asti — ime phale staḥ — imāni phalāni santi
अर्थ: यह फल है — ये दो फल हैं — ये फल हैं।
३. चित्राणि दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयत
सूर्यः: अयं सूर्यः अस्ति।
ayaṃ sūryaḥ asti
यह सूर्य है।
बैल (२): इमे गोवृषौ स्तः।
ime govṛṣau staḥ
ये दो बैल हैं।
दीप (३): इमे दीपाः सन्ति।
ime dīpāḥ santi
ये दीपक हैं।
४. कर्तुः स्थाने सर्वनाम-शब्दस्य प्रयोगं कुरुत
(क) बालकः पुस्तकं पठति → सः पुस्तकं पठति।
saḥ pustakaṃ paṭhati
लड़का पुस्तक पढ़ता है → वह पुस्तक पढ़ता है।
(ख) वानरौ फलं खादतः → तौ फलं खादतः।
tau phalaṃ khādataḥ
दो वानर फल खाते हैं → वे दोनों फल खाते हैं।
(ग) शशकः तृणं खादति → सः तृणं खादति।
saḥ tṛṇaṃ khādati
खरगोश घास खाता है → वह घास खाता है।
(घ) छात्रा विद्यालयं गच्छन्ति → ताः विद्यालयं गच्छन्ति।
tāḥ vidyālayaṃ gacchanti
छात्राएँ विद्यालय जाती हैं → वे (स्त्री) विद्यालय जाती हैं।
५. उचितपदं चिन्त्वा वाक्यं पूरयत
(क) ____ बालः हसति (अयम्, इमौ, इमे) → अयम् बालः हसति।
ayam bālaḥ hasati
यह लड़का हँसता है।
(ख) ____ बालिका नृत्यति (इयं, इमे, इमाः) → इयं बालिका नृत्यति।
iyaṃ bālikā nṛtyati
यह लड़की नृत्य करती है।
(ग) ____ प्राणी पतन्ति (इदं, इमे, इमानि) → इमानि प्राणी पतन्ति।
imāni prāṇī patanti
ये प्राणी गिर/उड़/चल रहे हैं (संदर्भानुसार) → यहाँ “ये प्राणी”।
Moral (नीति)
English: Learn to match the right pronoun with number and gender; accurate words make clear sentences.
हिन्दी: लिंग व वचन के अनुसार सही सर्वनाम (अयं/इयं/इदं/इमौ/इमे/इमाः/इमानि) चुनने से वाक्य शुद्ध व अर्थपूर्ण बनते हैं।