Ekaḥ Kutra Gataḥ? LESSON:20 CLASS:5

एकः कुत्र गतः (एक कहाँ गया? – दस बालकों की गिनती की रोचक कथा)

यह पाठ “एकः कुत्र गतः?” एक रोचक और शिक्षाप्रद कहानी है। इसमें दस बालक नदी के तट पर स्नान करने जाते हैं। स्नान के बाद जब वे बाहर आते हैं तो उनका नेता सबकी गिनती करता है। परंतु हर बार केवल नौ बालक ही गिने जाते हैं, क्योंकि गिनने वाला स्वयं को गिनती में शामिल नहीं करता। सभी बच्चे घबरा जाते हैं और सोचते हैं कि एक बालक डूब गया है। तभी एक पथिक (यात्री) आता है और वह स्वयं प्रत्येक बालक को गिनकर दिखाता है। तब बच्चों को समझ आता है कि वास्तव में सभी दस बालक मौजूद हैं।

एकदा दश बालकाः स्नानाय नदीतटं गताः।
उच्चारण: *ekadā daśa bālakāḥ snānāya nadītatam gataḥ.*
हिन्दी अर्थ: एक बार दस बच्चे नहाने के लिए नदी के किनारे गए।
ते स्नात्वा नद्याः बहिः आगताः।
उच्चारण: *te snātvā nadhyah bahiḥ āgatāḥ.*
हिन्दी अर्थ: वे नदी में स्नान करके बाहर आए।
तत्र तेषां नायकः अकथयत्— वयं सर्वे स्मः न वा?’ इति कथयित्वा सः एकः, द्वौ, त्रयः, चत्वारः, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव इति क्रमेण सर्वान् अगणयत्।
Tatra teṣām nāyakaḥ akathayat — “vayaṃ sarve smaḥ na vā?” iti kathayitvā saḥ ekaḥ, dvau, trayaḥ, catvāraḥ, pañca, ṣaṭ, sapta, aṣṭa, nava iti krameṇa sarvān agaṇayat.
हिन्दी अर्थ: वहाँ उनके नेता ने कहा — “क्या हम सब हैं या नहीं?” ऐसा कहकर उसने एक, दो, तीन, चार, पाँच, छह, सात, आठ, नौ — इस क्रम से सबको गिना।
सः अवदत्— ‘अत्र तु नव बालकाः एव सन्ति। एकः बालकः न अस्ति।’
उच्चारण: *saḥ avadat — ‘atra tu nava bālakāḥ eva santi. ekaḥ bālakaḥ na asti.’*
हिन्दी अर्थ: उसने कहा — ‘यहाँ तो केवल नौ बच्चे ही हैं। एक बच्चा गायब है।’
क्रमशः सर्वे अपि बालकानां गणनां अकुर्वन् तेषां गणनायां नव बालकाः एव आसन् इति मत्वा ते सर्वे दुःखिताः अभवन् ।
Kramaśaḥ sarve api bālakānāṃ gaṇanāṃ akurvan, teṣāṃ gaṇanāyāṃ nava bālakāḥ eva āsan iti matvā te sarve duḥkhitāḥ abhavan.
क्रम से सबने भी बालकों की गिनती की। उनकी गिनती में केवल नौ बालक ही थे, यह सोचकर वे सब दुखी हो गए।
तदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत् ।’सः तान् बालकान् अपृच्छत् युष्माकं दुःखस्य किं कारणम् अस्ति।
Tadā kaścit pathikaḥ tatra āgacchat. Saḥ tān bālakān apṛcchat — “yuṣmākaṃ duḥkhasya kiṃ kāraṇam asti?
तभी एक पथिक (यात्री) वहाँ आया। उसने उन बालकों से पूछा — तुम्हारे दुख का कारण क्या है?
बालकः अकथयत्— वयं दश बालकाः स्नानाय आगताः। इदानीं नव बालकाः एव स्मः। एकः कुत्र गतः ?
Bālakaḥ akathayat — “Vayaṃ daśa bālakāḥ snānāya āgatāḥ. Idānīṃ nava bālakāḥ eva smaḥ. Ekaḥ kutra gataḥ?”
बालक ने कहा — “हम दस बच्चे स्नान करने आए थे। अब हम केवल नौ ही हैं। एक कहाँ चला गया?”
पथिकः: तान् बालकान् अगणयत्।
उच्चारण: pathikaḥ: tān bālakān agaṇayat.
हिन्दी अर्थ: पथिक ने उन बालकों की गिनती की।
ततः सः नायकम् अकथयत — त्वं स्वस्य गणनां न कृतवान्।
उच्चारण: tataḥ saḥ nāyakam akathayat — tvaṃ svasya gaṇanāṃ na kṛtavān.
हिन्दी अर्थ: फिर वह (पथिक) नायक से कहने लगा — “तुमने अपनी गिनती नहीं की।”
दशमः बालकः त्वम् असि इति ज्ञात्वा सर्वे प्रसन्नाः अभवन्।
उच्चारण: daśamaḥ bālakaḥ tvam asi iti jñātvā sarve prasannāḥ abhavan.
यह जानकर कि तुम ही दसवाँ बालक हो, सब खुश हो गए।

नए शब्द (Word | उच्चारण | हिन्दी अर्थ)

संस्कृत शब्दउच्चारण हिन्दी अर्थ
एकekएक
दशdaśदस
बालकःbālakaḥलड़का / बच्चा
स्नानायsnānāyaनहाने के लिए
नदीतटम्nadītatamनदी का किनारा
स्नात्वाsnātvāनहाकर
आगताःāgatāḥआए
नायकःnāyakaḥनेता
गणनाgaṇanāगिनती
इतिitiऐसा/इति (उद्धरण संकेत)
सर्वेsarveसभी
अवदत्avadatकहा
कःkaḥकौन
कुतःkutaḥकहा/किस तरफ़
naनहीं
असिasiहूँ/है (होने का एक रूप)
तदाtadāतब
अपृच्छत्apṛcchatपूछा
āआना (सूचना)
सन्तिsantiहैं
वयंvayaṁहम
इदानीम्idānīmइस समय/अब
एकदाekadāएक बार
कथाkathāकहानी
पठितःpaṭhitaḥपढ़ा हुआ

Moral (अंग्रेज़ी + हिन्दी)

English: Count carefully and communicate clearly — assumptions can cause confusion. Always verify facts before concluding.

हिन्दी: ध्यानपूर्वक गिनती और स्पष्ट संप्रेषण आवश्यक है — अनुमान भ्रम पैदा कर सकते हैं। निर्णय करने से पहले सत्य की जाँच करें।

प्रश्नोत्तर (Comprehension Q&A)

प्रश्न 1: कति बालकाः स्नानाय आगताः?
उच्चारण (प्रश्न): *kati bālakāḥ snānāya āgatāḥ?*
उत्तर: दश बालकाः। *daśa bālakāḥ.*
प्रश्न 2: ते कुत्र स्नातवन्तः?
उच्चारण (प्रश्न): *te kutra snātvantaḥ?*
उत्तर: नदीतटे। *nadītate.*
प्रश्न 3: गणने में कितने बालक पाये गये?
उच्चारण (प्रश्न): *gaṇane me kitne bālak pāye gaye?*
उत्तर: नौ बालकाः। *nava bālakāḥ.*
प्रश्न 4: नायकः किं पृच्छत्?
उच्चारण (प्रश्न): *nāyakaḥ kiṁ pṛcchat?*
उत्तर: ‘कः वा?’ — किसने आया/कहाँ गया? यह जानने के लिए उसने पूछा। *’kaḥ vā?’

Word Power — संख्या-व्यायाम (Exercise solved)

नीचे दिए चित्र-आधारित अभ्यास (दूसरी तस्वीर से) के उत्तर:

चित्र वस्तुगणनासंस्कृत (बहुवचन)हिन्दी अर्थ
गोल टोपी/बॉल (चित्र)10कन्दुकानि (kandukāni)बॉल/गेंदें — 10
पुस्तकें3पुस्तकानि (pustakāni)किताबें — 3
कारें5कारयानि (kārayāni) / वाहनानि (vāhanāni)गाड़ियाँ — 5
खिलौने (टेडी)4क्रीडनकानि (krīḍanakāni) / पुतुलानिखिलौने — 4

हिन्दी में अर्थ जोड़ा गया है — यह अभ्यास पाठ के चित्र-आधारित अभ्यास के समाधान हैं।

भाषा अभ्यास (समाधान सहित)

1) संख्या-शब्द मिलान (उत्तर)

संख्या पदउत्तर (संख्या)
घट्3
अष्ट7
पञ्च6
त्रय:10
द्वौ8
सप्त2
दश5

(टिप्पणी: इस तालिका में जोड़े गए उत्तर पृष्ठ पर निर्देशित अभ्यास के सन्दर्भ में समाधान हैं — छात्र अभ्यास के अनुसार सत्यापित करें।)

2) रिक्त स्थान भरिए — उदाहरणीय उत्तर

  1. सप्ताहे __________ दिनानि भवन्ति। — उत्तर: सप्ताहे सप्त दिनानि भवन्ति। (उच्चारण: *saptāhe sapta dināni bhavanti*)
  2. मम __________ हस्तौ अस्ति। — उत्तर: मम पुस्तकम् हस्तौ अस्ति। (उच्चारण: *mama pustakam hastau asti*)

गतिविधि

निर्देश (Creative Task): अपनी कक्षा के 10 साथी सोचिये और सचित्र एक छोटा चार्ट बनाइये — हर बच्चे के लिए एक छोटा बॉक्स जिसमें उसका नाम और उसके पसंदीदा खेल लिखें। फिर उन बॉक्सों की गिनती करके बताइए कि कितने बच्चे फुटबॉल, कितने क्रिकेट आदि पसंद करते हैं।

हिन्दी अर्थ: कक्षा के 10 बच्चों के नाम और उनका पसंदीदा खेल लिखकर एक सारणी बनाइए। फिर खेलों की संख्या गिनकर नीचे लिखिए।

Solution (उदाहरण):

नामपसंदीदा खेल
अमितफुटबॉल
रीनाकबड्डी
सोनूक्रिकेट
नीताफुटबॉल
राहुलक्रिकेट
प्रियाबास्केटबॉल
मनोजफुटबॉल
दीपाखो-खो
अकर](example)क्रिकेट
सुष्माफुटबॉल

गणना समाधान (उदाहरण): फुटबॉल — 4, क्रिकेट — 3, कबड्डी — 1, बास्केटबॉल — 1, खो-खो — 1

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top