द्वादशः पाठ — विद्या
विद्या ददाति विनयम्
(उच्चारण: विद्या ददाति विनयम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या विनय/विनम्रता देती है।
विद्या ददाति मानम्
(उच्चारण: विद्या ददाति मानम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या सम्मान/मान देती है।
विद्या ददाति वित्तं
(उच्चारण: विद्या ददाति विट्टम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या धन/आर्थिक साधन दिलाती है।
मुदितं करोति चित्तम्।
(उच्चारण: मुदितं करोति चित्तम्)
हिन्दी अर्थ: (विद्या से) मन प्रसन्न हो जाता है।
विद्या ददाति शक्तिम्
(उच्चारण: विद्या ददाति शक्तिम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या शक्ति/क्षमता देती है।
विद्या ददाति वृत्तिम्
(उच्चारण: विद्या ददाति वृत्तिम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या रोजगार/जीविका देती है।
विद्या ददाति सौख्यम्
(उच्चारण: विद्या ददाति सौख्यम्)
हिन्दी अर्थ: विद्या सुख देती है।
मुदितं करोति चित्तम्।
(उच्चारण: मुदितं करोति चित्तम्)
हिन्दी अर्थ: मन आनंदित होता है।
Vocabulary — शब्दावली (25)
| Word (संस्कृत) | Pronunciation (हिन्दी) | Meaning (हिन्दी) |
|---|---|---|
| विद्या | विद्या | ज्ञान / शिक्षा |
| ददाति | ददाति | देता है |
| विनयम् | विनयम् | विनम्रता |
| मानम् | मानम् | सम्मान |
| वित्तम् | वित्तम् | धन |
| शक्ति | शक्ति | शक्ति / क्षमता |
| वृत्तिम् | वृत्तिम् | आजीविका / व्यवसाय |
| सौख्यम् | सौख्यम् | सुख |
| मुदितम् | मुदितम् | प्रसन्न / आनंदित |
| चित्तम् | चित्तम् | मन |
| कविता | कविता | कवित्ा / पाठ |
| पंक्ति | पंक्ति | लाइन / श्लोक |
| शब्दार्थ | शब्दार्थ | शब्द का अर्थ |
| विलोम | विलोम | विपरीतार्थक शब्द (विलोम) |
| सम्प्रदाय | सम्प्रदाय | परंपरा / समुदाय |
| आदर्श | आदर्श | उदाहरण / आदर्श |
| नैतिक | नैतिक | नैतिकता |
| सम्मान | सम्मान | इज्जत |
| अपमान | अपमान | निंदनीय/सम्मान की कमी |
| दुःखम् | दुःखम् | दुख |
| सुखम् | सुखम् | सुख |
| विनय | विनय | सभ्यता / शिष्टता |
| अविनय | अविनय | अशिष्टता |
| आचार | आचार | व्यवहार / रीति |
| शिक्षण | शिक्षण | सिखाना / पढ़ाना |
Moral (English) —
नैतिक (हिन्दी) —
Education brings humility, respect, resources, strength, livelihood and happiness — it uplifts the mind. Value learning for a better life.
नैतिक (हिन्दी) —
विद्या विनय, सम्मान, धन, शक्ति, आजीविका और सुख देती है — इसलिए विद्या का महत्व समझें और सीखने को अपनाएं।
अभ्यास 1 — “विद्या किं किं ददाति” (पूरक)
प्रश्न (Sanskrit): विद्या किं किं ददाति — (क) ______ (ख) ______ (ग) ______ (घ) ______ (ङ) ______ (च) ______
(प्रश्नार्थ: विद्या क्या क्या देती है?)
उत्तर (Sanskrit):
- विनयम् — (उच्चारण: विनयम्) — विनम्रता
- मानम् — (उच्चारण: मानम्) — सम्मान
- वित्तम् — (उच्चारण: वित्तम्) — धन
- शक्तिम् — (उच्चारण: शक्तिम्) — शक्ति/क्षमता
- वृत्तिम् — (उच्चारण: वृत्तिम्) — आजीविका
- सौख्यम् — (उच्चारण: सौख्यम्) — सुख
अभ्यास 2 — कवित की पंक्तियों को सही क्रम में लिखिए (दिए गए पंक्तियों का क्रम)
(दिए गए: विद्या ददाति वृत्तिम् ; विद्या ददाति सौख्यम् ; मुदितं करोति चित्तम् ; विद्या ददाति शक्तिम् )
सही क्रम (Sanskrit):
- विद्या ददाति शक्तिम् — (पहला)
- विद्या ददाति वृत्तिम् — (दूसरा)
- विद्या ददाति सौख्यम् — (तीसरा)
- मुदितं करोति चित्तम् — (चौथा)
(यह क्रम पाठ्यपुस्तक के केंद्रित पंक्तियों के अनुरूप दिया गया है।)
अभ्यास 3 — शब्दों के विलोम (मिलान)
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| विनयम् | अविनयम् |
| सुखम् / सौख्यम् | दुःखम् |
| मानम् | अपमानम् |
(शब्दार्थ सारांश: मानम् = सम्मान ददाति; ददाति = देती है; वित्तम् = धन; मुदितम् = प्रसन्न)