भारत-वन्दना

Class 6 — संस्कृत पाठ

लेखक: पं० वासुदेव द्विवेदी ‘शास्त्री’

भारत-वन्दना — Translation & Pronunciation

मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः।
Pronunciation: Maatrubhūme! Namo Maatrubhūme! Namaḥ.
हिन्दी अर्थ: हे मातृभूमि! तुझे नमन। (हम मातृभूमि को प्रणाम करते हैं।)
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
Pronunciation: Maatrubhūme! Namo Maatrubhūme! Namaḥ॥
हिन्दी अर्थ: (पुनरुक्ति) — हे मातृभूमि! तुझे नमन।
तव गिरिश्यो नमस्ते नदीभ्यो नमः।
Pronunciation: Tava gariśyo namaste nadībhyō namaḥ.
हिन्दी अर्थ: तुम्हारे पर्वतों को नमः, नदियों को नमः।
तव वनैश्यो नमो जनपदेश्यो नमः॥
Pronunciation: Tava vanaishyo namo janapadeśyo namaḥ.
हिन्दी अर्थ: तुम्हारे वन (जंगलों) को नमः, तुम्हारे प्रदेशों/राज्यों को नमः।
तव कणेष्यो नमस्ते अणुभ्यो नमः।
Pronunciation: Tava kaṇeṣyo namaste aṇubhyo namaḥ.
हिन्दी अर्थ: तुम्हारे अंशों/कणों को नमः — छोटे-छोटे प्राणियों/अंशों तक आदर।
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
Pronunciation: Maatrubhūme! Namo Maatrubhūme! Namaḥ॥
हिन्दी अर्थ: हे मातृभूमि! तुझे नमन।
प्राणदे! त्राणदे! देवी! शक्तिप्रदे!
Pronunciation: Prāṇade! Trāṇade! Devī! Śaktiprade!
हिन्दी अर्थ: हे जीवन देने वाली! हे रक्षा देने वाली! हे देवी! शक्ति देने वाली!
ऋद्धिदे! सिद्धिदे! भुक्तिमुक्तिप्रदे॥
Pronunciation: R̥ddhide! Siddhide! Bhuktimuktiprade॥
हिन्दी अर्थ: समृद्धि देने वाली! सिद्धि देने वाली! भोग और मुक्ति देने वाली!
सर्वदे! सर्वदा देवी! तुभ्यं नमः।
Pronunciation: Sarvade! Sarvadā Devī! Tubhyaṃ namaḥ.
हिन्दी अर्थ: सब कुछ देने वाली देवी, हमेशा उपस्थित — तुझे नमन।
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
Pronunciation: Maatrubhūme! Namo Maatrubhūme! Namaḥ॥
हिन्दी अर्थ: हे मातृभूमि! तुझे नमन्।
अव्यय (Avyay) — अर्थ व व्याख्या
नमः / नमो
Pronunciation: Namaḥ / Namo
हिन्दी अर्थ: नमन, प्रणाम।
क्या बताता है: आभार/सम्मान प्रकट करने वाला शब्द — साधारणतः अभिवादन (interjection / formula)।
हे
Pronunciation: He
हिन्दी अर्थ: ओह / हे (vocative particle)।
क्या बताता है: पुकार/आह्वान — किसी को संबोधित करने के लिए।
सर्वदा
Pronunciation: Sarvadā
हिन्दी अर्थ: सदा, हमेशा।
क्या बताता है: काल/समय का भाव — लगातार/नित्यता।
तव (यह avyaya नहीं — pronoun)
Pronunciation: Tava
हिन्दी अर्थ: तुम्हारा/तुम्हारी।
नोट: यह अव्यय नहीं — परन्तु पाठ में बार-बार प्रयोग होने वाली शब्द है; इसे दर्शाने के लिए रखा गया।
अणुभ्यः
Pronunciation: Aṇubhyo
हिन्दी अर्थ: छोटे-छोटे (प्राणियों/अणुओं) को — प्रयोग में cartridge-case को दर्शाता है।
क्या बताता है: संबोधन/समूह के प्रति आदर (case form) — here it’s a dative/ablative plural form.
प्रभु / प्रभो (example)
Pronunciation: Prabhu / Prabho
हिन्दी अर्थ: हे प्रभो! (आह्वान) — (यदि स्मरणीय श्लोक में हो)।
क्या बताता है: आह्वान/विनती।
नोट: संस्कृत व्याकरण में ‘अव्यय’ वे शब्द होते हैं जो शब्द रूपान्तर (declension) से नहीं बदलते — जैसे क्रियाविशेषण, अव्ययीभावकारी पद, या संबोधन (हे)। ऊपर पाठ से प्रासंगिक अव्यय व उनके अर्थ व उपयोग बताए गए हैं। यदि आपकी पास अलग अव्यय-सूची है जो मैंने मिस कर दी है तो मुझे भेज दें — मैं तुरंत जोड़ दूँगा।
सभी पंक्तियाँ — एक साथ
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः।
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
तव गिरिश्यो नमस्ते नदीभ्यो नमः।
तव वनैश्यो नमो जनपदेश्यो नमः॥
तव कणेष्यो नमस्ते अणुभ्यो नमः।
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
प्राणदे! त्राणदे! देवी! शक्तिप्रदे!
ऋद्धिदे! सिद्धिदे! भुक्तिमुक्तिप्रदे॥
सर्वदे! सर्वदा देवी! तुभ्यं नमः।
मातृभूमे! नमो मातृभूमे! नमः॥
शब्दार्थ — प्रमुख शब्द
शब्दPronunciationहिन्दी अर्थ
मातृभूमिMaatrubhūmiमाँ की भूमि / देश
नमः / नमोNamaḥ / Namoनमन / प्रणाम
तवTavaतुम्हारा/तुम्हारी
गिरिश्यGariśyaपर्वतों को
नदीभ्यःNadībhyahनदियों को
वनVanaजंगल
जनपदJanapadaप्रदेश / राज्य
कण / अणुKaṇa / Aṇuसूक्ष्म अंश / कण
प्राणPrāṇaजीवन / प्राण
त्राणTrāṇaरक्षा / बचाने वाली शक्ति
देवीDevīदेवी / माँ स्वरूप
शक्तिŚaktiशक्ति / बल
Exercises — समाधान (संक्षेप)

अन्वय (पंक्तियों का सरल व्याकरणिक क्रम)

1) हे मातृभूमे (भुम्यम्) नमः — अर्थ: हे मातृभूमि! तुम्हें प्रणाम।

2) तव गिरिश्यः नमः — अर्थ: तुम्हारे पर्वतों को प्रणाम।

3) तव नदीभ्यः नमः — अर्थ: तुम्हारी नदियों को प्रणाम।

4) तव वनैशः नमः — अर्थ: तुम्हारे वनों को प्रणाम।

5) तव कणेष्यः नमः — अर्थ: तुम्हारे सूक्ष्म कणों को प्रणाम।

6) हे देवि/प्राणदे/त्राणदे — अर्थ: हे देवी! जीवन, रक्षा और शक्ति देने वाली!