Lesson : 8 – Shankaracharya – Class:6

शंकराचार्य बचपन से ही प्रतिभावान थे; शीघ्र अध्ययन कर वे ज्ञान के लिए समर्पित हुए, बारह वर्ष की आयु में ब्रह्म-भाव प्राप्त किया और भारत में सनातन धर्म की प्रतिष्ठा एवं ऐक्य हेतु चारों दिशाओं में मठों की स्थापना कर मुख्य भूमिका निभाई।

अष्टमः पाठः- शङ्कराचार्यः
केरलराज्यस्य पूर्णनदीतीरे एकः ग्रामः। (Keralarājyasya pūrṇanadītīre ekaḥ grāmaḥ.) केरल राज्य के पूर्णनदी के तट पर एक गाँव है।
ग्रामस्य नाम ‘कालडी’ अस्ति। (Grāmasya nāma ‘Kālaḍī’ asti.) गाँव का नाम ‘कालडी’ है।
७८८ तमे वर्षे शङ्कराचार्यस्य जन्म अभवत्। (778 tame varṣe Śaṅkarācāryasya janma abhavat.) सन् 788 में शंकराचार्य का जन्म हुआ।
अस्य पितुः नाम ‘शिवगुरुः’ मातुः नाम ‘आर्याम्बा’ च आसीत्। (Asya pituḥ nāma ‘Śivaguruḥ’ mātuḥ nāma ‘Āryāmbā’ ca āsīt.) उनके पिता का नाम ‘शिवगुरु’ और माता का नाम ‘आर्याम्बा’ था।
शङ्करस्य बाल्यकाले एव शिवगुरुः दिवंगतः। (Śaṅkarasya bālyakāle eva Śivaguruḥ divaṅgataḥ.) शंकर के बाल्यावस्था में ही शिवगुरु का देहान्त हो गया।
अतः आर्याम्बा एव शङ्करस्य पालनम् अकरोत्। (Ataḥ Āryāmbā eva Śaṅkarasya pālanaṁ akarot.) अतः आर्यम्बा ने ही शंकर का पालन-पोषण किया।
बाल्यकालात् एव सः अतीव प्रतिभासम्पन्नः आसीत्। (Bālyakālāt eva saḥ atīva pratibhāsampannaḥ āsīt.) बचपन से ही वह अत्यंत प्रतिभाशाली था।
एकदा शङ्करः स्नानाय नद्यां प्राविशत्। (Ekadā Śaṅkaraḥ snānāya nadyāṁ prāviśat.) एक बार शंकर स्नान के लिए नदी में गए।
तत्र एकः मकरः तं गृहीत्वान्। (Tatra ekaḥ makaraḥ taṁ gṛhītvān.) वहाँ एक मकर ने उन्हें पकड़ लिया।
सः उवाचः — “आक्रोशतु!” (Saḥ uvāca — “Ākrośatu!”) उसने कहा — “चिल्लाओ!”
माता तत्र श्रुत्वा नदतीतं आगच्छत्। (Mātā tatra śrutvā nadatītaṁ āgacchat.) माँ ने यह सुनकर नदी पार आकर देखा।
ततः शङ्करः मातरम् अवदत् — “अम्ब! संन्यासग्रहणाय मह्यम् अनुमतिं देहि।” (Tataḥ Śaṅkaraḥ mātaram avadat — “Amb! Saṁnyāsagrahaṇāya mahyam anumatiṁ dehi.”) फिर शंकर ने माता से कहा — “माँ! मुझे संन्यास लेने की अनुमति दो।”
तत् एव अहं मकरात् मुक्तः भविष्यामि। (Tat eva ahaṁ makarāt muktaḥ bhaviṣyāmi.) उसी से मैं मकर से मुक्त हो जाऊँगा।
आर्याम्बा शङ्करस्य संन्यासम् न इच्छति। किन्तु पुत्रस्य कष्टं दृष्ट्वा “यथा तुभ्यं रोचते तथा कुरु” इति अवदत्। (Āryāmbā Śaṅkarasya saṁnyāsam na icchati. Kintu putrasya kaṣṭaṁ dṛṣṭvā “Yathā tubhyaṁ rocate tathā kuru” iti avadat.) आर्यम्बा संन्यास नहीं चाहती थी; पर पुत्र के दुःख को देखकर कह दिया — “जैसा तुम्हें अच्छा लगे वैसा करो।”
सः एव मुक्तः। मकरात् मुक्तः अभवत्। (Saḥ eva muktaḥ. Makarāt muktaḥ abhavat.) और वह मकर से मुक्त हुआ।
संन्यासस्य अनुमतिं लब्धवा शङ्करः गृहम् निर्गतः। (Saṁnyāsasya anumatiṁ labdhvā Śaṅkaraḥ gṛham nirgat.) संन्यास की अनुमति पाकर शंकर घर से चले गए।
अध्ययने सः अतीव कुशलः। आचार्यगिरिमेधायात्, ज्ञानं प्राप्नवान्। (Adhyayne saḥ atīva kuśalaḥ. Ācāryagirim edhayāt, jñānaṁ prāpnavān.) अध्ययन में वह बहुत निपुण था; आचार्यगिरि से भी ज्ञान प्राप्त किया।
द्वादशवर्षीयः शङ्करः सम्पूर्णदेशस्य पर्यटनं कृत्वा काशी प्राप्नवान्। (Dvādaśavarṣīyaḥ Śaṅkaraḥ sampūrṇadeśasya paryaṭanaṁ kṛtvā Kāśī prāpnavān.) बारह वर्ष की आयु में शंकर ने सम्पूर्ण देश भ्रमण कर काशी पहुँच गए।
भोजशास्त्रं सः बहुसूत्रं भाष्यं लिखितवान्। (Bhojaśāstraṁ saḥ bahusūtraṁ bhāṣyaṁ likhitavān.) उन्होंने भोजशास्त्र पर बहु-सूत्रीय भाष्य लिखा।
अद्य शङ्करः विविधानि मधुराणि स्तोत्राणि अपि रचितवान्। (Adya Śaṅkaraḥ vividhāni madhurāṇi stotrāṇi api racitavān.) आज शंकर ने कई मधुर स्तोत्र भी रचे।
अकरोत् सः ‘धर्मक्षेत्रे’ देशस्य चतुर्दिक्षु चतुर्धा: मठानां संस्थापितवान्। (Akarot saḥ ‘Dharmakṣetre’ deśasya caturdikṣu caturdhāḥ maṭhānāṁ saṁsthāpitavān.) उन्होंने ‘धर्मक्षेत्र’ में और देश के चारों दिशाओं में चार-चार मठों की स्थापना की।
केवलम् द्वादशवर्षे एव वयस्य शङ्कराचार्यः ब्रह्मभावम् उपगतः। (Kevalam dvādaśavarṣe eva vayasya Śaṅkarācāryaḥ brahmabhāvam upagataḥ.) केवल बारह वर्ष की आयु में ही शंकराचार्य ने ब्रह्मभाव प्राप्त कर लिया।
आदि शङ्कराचार्यः भारतवर्षस्य ऐक्यसाधने किंचित् सनातनधर्मस्य प्रतिष्ठायां सदा स्मरणीयः विद्वान्। (Ādi Śaṅkarācāryaḥ Bhāratavarṣasya aikyasādhane kiñcit sanātanadharmasya pratiṣṭhāyāṁ sadā smaraṇīyaḥ vidvān.) प्राचीन शंकराचार्य भारत के ऐक्य हेतु और सनातन धर्म की प्रतिष्ठा के लिए सदैव स्मरणीय विद्वान रहे।
📘 शब्दार्थः (दिए गए)
दिवंगतः
(Divaṅgataḥ)
= मृत्यु हो गयी
पूर्णनदीतीरे
(Pūrṇanadītīre)
= पूर्णनदी के तट पर
प्राविशत्
(Prāviśat)
= प्रवेश किये
आक्रोशतु
(Ākrośatu)
= पुकारो / चिल्लाओ
श्रुत्वा
(Śrutvā)
= सुनकर
लब्धवा
(Labdhvā)
= प्राप्त करके
पाटनम् / प्राप्नवान्
(Pāṭanam / Prāpnavān)
= प्राप्त किया
निरागच्छत् / निर्गतः
(Nirāgacchat / Nirgatāḥ)
= निकल गए
संस्थापितवान्
(Saṁsthāpitavān)
= संस्थापित किया
द्वादशे वर्षे
(Dvādaśe varṣe)
= बारहवें वर्ष में
अभ्यासः — प्रश्न एवं सम्पूर्ण समाधान (शिक्षक रूप में)
1. उच्चारणं कृत्वा पुस्तिकायां च लिखत– (Uccāraṇaṁ kṛtvā pustikāyāṁ ca likhata–) कॉपी में उच्चारण लिखो — नीचे सभी शब्द उदाहरण सहित दिए जा रहे हैं।
आदि शङ्कराचार्यः
(Ādi Śaṅkarācāryaḥ)
आदि शंकराचार्य
आर्याम्बा
(Āryāmbā)
आर्यम्बा (माता)
पूर्णनदीतीरे
(Pūrṇanadītīre)
पूर्णनदी के तट पर
उपनिषद्-भाष्यानि
(Upaniṣad-bhāṣyāni)
उपनिषद् के भाष्य (व्याख्याएँ)
आक्रोशत्
(Ākrośat)
पुकारा / चिल्लाया
औङ्कारक्षेत्रे
(Auṅkārakṣetre)
(पाठ में प्रयुक्त शब्द)
स्तोत्रकाव्यानि
(Stotrakāvyāni)
स्तोत्र और काव्य
बाल्यकालात्
(Bālyakālāt)
बाल्यकाल से
2. यथायोग्यं योजयत– (matching) (Yathāyogyaṁ yojayata–) मैचिंग — शिक्षक उत्तर सहित:
यथा– मातरम् अलिखत् — उत्तर: आर्याम्बा
(Yathā– mātaram alikhata — Uttara: Āryāmbā)
माँ — आर्यम्बा
भाष्यम् — आङ्गच्छत् — उत्तर: लिखितवान्
(Bhāṣyam — āṅgacchat — Uttara: likhitavān)
भाष्य — लिखित
ज्ञानम् — अकरोत् — उत्तर: प्राप्नवान्
(Jñānam — akarot — Uttara: prāpnavān)
ज्ञान — प्राप्त किया
प्रयासम् — अलभत् — उत्तर: अकरोत्
(Prayāsam — alabhata — Uttara: akarot)
प्रयास — किया
जन्म — प्रापोत् — उत्तर: जन्म हुआ
(Janma — prāpott — Uttara)
जन्म — प्रापित हुआ
नदीम् — अवदत् — उत्तर: कहा
(Nadīm — avadat — Uttara)
नदी — कहा
3. एकपदेन उत्तरत– (Ekapadena uttarata–) लघु उत्तर (शिक्षक उत्तर):
(क) शङ्करस्य पिता कदा दिवंगतः ? — बाल्यकाले
(Bālyakāle)
बाल्यकाल में
(ख) माता पुत्रं केन गृहीतम् अपश्यत् ? — मकरेण
(Makareṇa)
मकर द्वारा
(ग) शङ्करः कस्य पर्यटनं कृत्वा काशी प्राप्नवान् ? — सम्पूर्णदेशस्य
(Sampūrṇadeśasya)
सम्पूर्ण देश का भ्रमण
(घ) सम्पूर्णभारत्तत्रवर्षे शङ्करः कस्य प्रयासम् अकरोत् ? — ऐक्यसाधने
(Aikyasādhane)
एकता के लिए प्रयास
4. सन्धि-विच्छेदं कुरुत– (Saṁdhi-vicchedaṁ kuruta–) शब्दविच्छेद — शिक्षक उत्तर:
शङ्कराचार्यः = शङ्कर + आचार्यः
(Śaṅkara + Ācāryaḥ)
शंकर + आचार्य
सर्वविद्यः = सर्व + विद्या
(Sarva + Vidyā)
सभी विद्या
औङ्कारक्षेत्रम् = औङ्कार + क्षेत्रम्
(Auṅkāra + Kṣetram)
औङ्कार + क्षेत्र
5. वाक्यानि रचयत– (Vākyāni racayata–) वाक्य-रचना (शिक्षक-उदाहरण):
पूर्णनदीतीरे शङ्करः जन्म अभवत्।
(Pūrṇanadītīre Śaṅkaraḥ janma abhavat.)
पूर्णनदी के तट पर शंकर का जन्म हुआ।
शङ्करस्य ज्ञानाय सः अध्ययनं अकरोत्।
(Śaṅkarasya jñānāya saḥ adhyayanaṁ akarot.)
शंकर ने ज्ञान के लिए अध्ययन किया।
सन्यासाय सः मातरम् अनुमतिं प्राप्तवान्।
(Saṁnyāsāya saḥ mātaram anumatiṁ prāptavān.)
संन्यास के लिए उसने माता की अनुमति ली।
6. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत– (Rekhāṅkitapadāni ādhṛtya praśnanirmāṇaṁ kuruta–) प्रश्न और उत्तर (शिक्षक द्वारा):
यथा – शङ्करस्य पितुः: शिवगुरुः आसीत। प्रश्न: शङ्करस्य पितुः कः आसीत ?
(Yathā – Śaṅkarasya pituḥ: Śivaguruḥ āsīt. Praśna: Śaṅkarasya pituḥ kaḥ āsīt?)
उत्तर: शिवगुरुः
(क) आचार्यशङ्करः बाल्यकालादेव प्रतिभासम्पन्नः आसीत। प्रश्न: सही/गलत — उत्तर: सही
(Ācārya-Śaṅkaraḥ bālyakālād eva pratibhāsampannaḥ āsīt.)
उत्तर: सही
(ख) माता अनुमतिं लब्ध्वा शङ्करः गृहतः निरागच्छत्। प्रश्न: ऐसा हुआ क्या? — उत्तर: हाँ
(Mātā anumatiṁ labdhvā Śaṅkaraḥ gṛhataḥ nirāgacchat.)
उत्तर: हाँ, ऐसा हुआ।
(ग) धर्मक्षेत्रे देशस्य चतुर्दिक्षु चतु: मठान् संस्थापितवान्। प्रश्न: वह क्या संस्थापित किये? — उत्तर: मठ
(Dharmakṣetre deśasya caturdikṣu catur: maṭhān saṁsthāpitavān.)
उत्तर: चार-चार मठों की स्थापना।
7. अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमैण पुस्तिकायां लिखत– (Adholikhitāni vākyāni ghatanākramaiṇa pustikāyāṁ likhata–) नीचे लेखक द्वारा दिए वाक्य एवं शिक्षक उत्तर:
(क) द्वादशवर्षीयः शङ्करः सम्पूर्णदेशस्य पर्यटनं कृत्वा काशी प्राप्नवान्।
(Dvādaśavarṣīyaḥ Śaṅkaraḥ sampūrṇadeśasya paryaṭanaṁ kṛtvā Kāśī prāpnavān.)
(क) बारह वर्ष की आयु में देश भ्रमण कर काशी पहुँचना।
(ख) केवलं द्वादशे एव वयस्य शङ्कराचार्यः ब्रह्मभावम् उपगतः।
(Kevalaṁ dvādaśe eva vayasya Śaṅkarācāryaḥ brahmabhāvam upagataḥ.)
(ख) केवल बारह वर्ष में ब्रह्मभाव प्राप्त।
(ग) ७८८ तमे वर्षे शङ्कराचार्यस्य जन्म अभवत्।
(778 tame varṣe Śaṅkarācāryasya janma abhavat.)
(ग) सन् 788 में जन्म हुआ।
(घ) अध्ययीः सः औङ्कारक्षेत्रे आचार्यगिरिमिन्द्वपादात् ज्ञानं प्राप्नवान्।
(Adhyayīḥ saḥ Auṅkārakṣetre Ācāryagirim indvapādāt jñānaṁ prāpnavān.)
(घ) अध्ययन कर आचार्यगिरि से ज्ञान प्राप्त किया।
शिक्षण-सूत्रेण — कस्यापि महापुरुषस्य जीवनचरितं दशाबाक्येषु लिखत। (Śikṣana-sūtreṇa — kasyāpi mahāpuruṣasya jīvanacaritaṁ daśābākyeṣu likhata.) शिक्षण निर्देश: किसी भी महापुरुष का जीवन दस वाक्यों में लिखें।
भारतीयसंस्कृतेः चतुराः आश्रमाः — (Bhāratīyasaṁskṛteḥ caturāḥ āśramāḥ —) भारतीय संस्कृति के चार आश्रम:
1. ब्रह्मचर्याश्रमः।
(Brahmacaryāśramaḥ)
ब्रह्मचर्याश्रम — शिक्षा और संयम का आश्रम
2. गृहस्थाश्रमः।
(Gṛhasthāśramaḥ)
गृहस्थाश्रम — परिवार-जीवन
3. वानप्रस्थाश्रमः।
(Vānaprasthāśramaḥ)
वानप्रस्थाश्रम — वनवास/साङ्गत्य
4. संन्यासाश्रमः।
(Saṁnyāsāśramaḥ)
संन्यासाश्रम — त्याग का आश्रम
स्मरणीयम् — शङ्कराचार्यः चतु: मठान् संस्थापयत्। (Smaraṇīyam — Śaṅkarācāryaḥ catuḥ maṭhān saṁsthāpayat.) शंकराचार्य ने चार मठों की स्थापना की।
• पूर्वे: जगन्नाथपुरी गोवर्धनमठः
(Pūrvaiḥ: Jagannāthapuri Govardhanamaṭhaḥ)
पूर्व (जगन्नाथपुरी) — गोवर्धनमठ
• पश्चिमे: द्वारिका शारदामठः
(Paścime: Dvārikā Śāradāmaṭhaḥ)
पश्चिम (द्वारिका) — शारदामठ
• उत्तर: बद्रिनाथः ज्योतिर्मठः
(Uttare: Badrināthaḥ Jyotirmaṭhaḥ)
उत्तर (बद्रीनाथ) — ज्योतिर्मठ
• दक्षिण: रामेश्वरम् श्रीङ्गेरिमठः
(Dakṣiṇe: Rāmeśvaram Śriṅgerimaṭhaḥ)
दक्षिण (रामेश्वरम) — श्रीङ्गेरिमठ
गुणाः — पुण्येषु गुणगुणिनां न च लिङ्गं न च वयः। (Guṇāḥ — Puṇyeṣu guṇaguṇināṁ na ca liṅgaṁ na ca vayaḥ.) गुण: पुण्य में गुणवानों के लिये लिंग और उम्र कोई महत्व नहीं रखता।
संस्कृतउच्चारण (लिपि)हिन्दी अर्थ / परिभाषा
पुर्/सुप्रभातम्suprabhātamसुप्रभात — शुभप्रभात
भवतःbhavataḥआपका (पुरुष के लिये)
भवत्या:bhavatyāḥआपकी (स्त्री के लिये)
नामnāmaनाम
किम्kimक्या
ममmamaमेरा / मेरी
दीपकःDīpakaḥदीपक (नाम उदाहरण)
शेवताŚvetāशेवता (नाम)
शोभनम्Śobhanamशोभन — सुन्दर/विशेषण
किंkiṁक्या
त्वम्tvamतुम / तुमसे
क्रीडास्थलम्krīḍāsthalaṁखेल का मैदान
गच्छसिgacchasiजाते हो / जा रहे हो
आम्āmहाँ
मकरःmakaraḥमकर — जलजीव/पौराणिक प्राणी
आक्रोशतुākrośatuचिल्लाओ / पुकारो
श्रुत्वाśrutvāसुनकर
लभतlabhataप्राप्त करता/प्राप्त हुआ
लब्धवाlabdhvāप्राप्त करके
प्राप्नवान्prāpnavānप्राप्त किया
निरागच्छत्nirāgacchatनिकला / चले गए
संस्थापितवान्saṁsthāpitavānस्थापित किया
सनातनधर्मsanātana-dharmaसनातन धर्म
ब्रह्मभावम्brahmabhāvamब्रह्म-भाव / आध्यात्मिक स्थिति
आचार्यगिरिĀcāryagiriआचार्यगिरि — अध्ययन स्थान (उदाहरण)
पर्यटनंparyaṭanaṁभ्रमण / यात्रा
Moral / नीति
Moral (English): Simple greetings and friendly conversation build bonds — invite friends and go learn and play together. Polite introduction and asking kindly strengthens friendship.
(Moral (English) pronunciation)
नीति (हिन्दी): साधारण अभिवादन और मित्रतापूर्ण संवाद से मित्रता मजबूत होती है। विनम्रता से परिचय कराएँ और साथ खेल-कूद में भाग लें — इससे सहयोग और मित्रता बढ़ती है।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top