Lesson: 16 – Ahinsayah Jayah

अङ्गुलिमाल एक भयंकर डाकू था जो लोगों को मारकर उनकी अँगुलियों की माला बनाता था। उसके अत्याचारों से समस्त प्रजा भयभीत और दुखी थी। राजा के अनेक प्रयास असफल हुए, परन्तु बुद्ध ने करुणा और ज्ञान से उसे समझाया। बुद्ध के उपदेश से उसका अज्ञान दूर हुआ और उसने हिंसा त्यागकर दया, करुणा और अहिंसा का मार्ग अपनाया। इस प्रकार अहिंसा ने हिंसा पर विजय प्राप्त कर मानवता को नई दिशा दी।

षोडशः पाठः — अहिंसाया: जयः
(Ahinsāyāḥ Jayaḥ)

Line-by-Line (हिन्दी अर्थ)

पुरा कौशलेदेशे एकः भीषणः दस्युः अवसत्। (purā kauśaledeśe ekaḥ bhīṣaṇaḥ dasyuḥ avasat) प्राचीन काल में कौशल देश में एक भयंकर डाकू रहता था।
तस्य नाम अङ्गुलिमालः आसीत्, लोकानां लुण्ठनं हननं च तस्य दैनिकं कर्तव्यम्। (tasya nāma aṅgulimālaḥ āsīt, lokānāṃ luṇṭhanaṃhananaṃ ca tasya dainikaṃ kartavyam) उसका नाम अङ्गुलिमाल था; लोगों को लूटना और मारना ही उसका दैनिक काम था।
असौ यान् हनन् सन्, तेषाम् अङ्गुलिः छित्वा ताभिः मालां विरच्य कण्ठे अध्यारोपयत्, अतः तस्य “अङ्गुलिमालः” इति नाम्ना ख्यातिः जाता। (asau yān hanan san, teṣām aṅguliḥ chittvā tābhiḥ mālāṃ viracya kaṇṭhe adhyāropayat, ataḥ tasya “aṅgulimālaḥ” iti nāmnā khyātiḥ jātā) वह जिन्हें भी मारता, उनकी उँगलियाँ काटकर उनसे माला बनाकर गले में पहन लेता, इसलिए वह “अंगुलिमाल” नाम से प्रसिद्ध हो गया।
अङ्गुलिमालस्य दुःकृतैः प्रजाजातिः दुर्मना आसीत्, राजा प्रसेनजितः अस्य कुकृत्येन भूयः कष्टं प्राप्नोति, तस्य निग्रहे बहु प्रयत्नं सैन्यं च प्रेषयत् परं सफल्यं नालभत। (aṅgulimālasya duḥkṛtaiḥ prajājātiḥ durmanā āsīt, rājā presenajitaḥ asya kukṛtyena bhūyaḥ kaṣṭaṃ prāpnoti, tasya nigrahe bahu prayatnaṃ sainyaṃ ca preṣayat paraṃ safalyaṃ nālabhata) अंगुलिमाल के पापों से जनता दुखी थी; राजा प्रसेनजित उसके कुकर्मों से बहुत कष्ट पा रहा था, उसने सैनिक भेजे पर सफलता नहीं मिली।
प्रसेनजितः तस्मै बुद्धं न्यवेदयत्, बुद्धस्तदानीम् अङ्गुलिमालस्य समक्षं धर्मोपदेशं दातुं गतः। (presenajitaḥ tasmai buddhaṃ nyavedayat, buddhas-tadānīm aṅgulimālasya samakṣaṃ dharmopadeśaṃ dātuṃ gataḥ) प्रसेनजित ने यह बात बुद्ध से कही; तब बुद्ध स्वयं अंगुलिमाल को धर्मोपदेश देने उसके पास गए।
बुद्धस्य करुणाभावं विलोक्य सः चकितोऽभूत्, बुद्धस्य उपदेशमनुवर्त्य अङ्गुलिमालस्य अज्ञानतिमिरः नशः। (buddhasya karuṇābhāvaṃ vilokya saḥ cakitaḥ abhūt, buddhasya upadeśam-anuvartya aṅgulimālasya ajñāna-timiraḥ naśaḥ) बुद्ध की करुणा देखकर वह चकित हो गया और उनके उपदेश का पालन करके अंगुलिमाल का अज्ञान-अँधेरा मिट गया।
सः अङ्गुलिमाली मालां छित्वा खङ्गं प्राक्षिपत्, सः परपीडनं हिंसां च परित्यज्य दयाभावं प्राप्नोत्। (saḥ aṅgulimālī mālāṃ chittvā khaṅgaṃ prākṣipat, saḥ parapīḍanaṃ hiṃsāṃ ca parityajya dayābhāvaṃ prāpnot) उसने अँगुलियों की माला काटकर फेंक दी, तलवार छोड़ दी और दूसरों को पीड़ा देना, हिंसा सब छोड़कर दया की भावना प्राप्त कर ली।
बुद्धस्य सः शिष्यः अभवत्, एवम् अहिंसायाः हिंसायाś च जयः भवति। (buddhasya saḥ śiṣyaḥ abhavat, evam ahiṃsāyāḥ hiṃsāyāś ca jayaḥ bhavati) वह बुद्ध का शिष्य बन गया; इस प्रकार अहिंसा से ही हिंसा पर विजय पाई जा सकती है।

Vocabulary — 25+ शब्द

संस्कृत Pronunciation हिन्दी अर्थ
पुराpurāप्राचीन काल में
कौशलेदेशेkauśaledeśeकौशल देश में
भीषणःbhīṣaṇaḥभयंकर
दस्युःdasyuḥडाकू
लोकानाम्lokānāmलोगों का, जनता का
लुण्ठनम्luṇṭhanamलूटना
हननम्hananamमारना, वध
दैनिकम्dainikamप्रतिदिन का
अङ्गुलिमालःaṅgulimālaḥअंगुलिमाल (डाकू)
अङ्गुलिःaṅguliḥउँगली
मालाmālāमाला, हार
कण्ठेkaṇṭheगले में
दुःकृतैःduḥkṛtaiḥबुरे कर्मों से
प्रजाजातिःprajājātiḥप्रजा, जनता
दुर्मनाdurmanāदुखी, उदास
प्रसेनजितःpresenajitaḥप्रसेनजित (राजा)
कुकृत्येनkukṛtyenaबुरे काम के कारण
प्रयत्नम्prayatnamप्रयास
सफल्यंsafalyaṃसफलता
धर्मोपदेशःdharmopadeśaḥधर्म का उपदेश
करुणाभावःkaruṇābhāvaḥदया की भावना
अज्ञानतिमिरम्ajñāna-timiramअज्ञान का अँधेरा
परपीडनम्parapīḍanamदूसरों को पीड़ा देना
दयाभावःdayābhāvaḥदया, करुणा
अहिंसाahiṃsāहिंसा न करना

अभ्यास-प्रश्नोत्तरम् — Cards (संस्कृत + Pronunciation + हिन्दी)

1. उच्चारणं कृत्वा पुस्तिकायां च लिखत — (मुख्य शब्द)

अहिंसा
अहिंसा (ahiṃsā) हिंसा न करना, अहानिकर भावना
प्रजाजातिः
प्रजाजातिः (prajājātiḥ) प्रजा-समूह, जनता
प्रसेनजितः
प्रसेनजितः (presenajitaḥ) प्रसेनजित नामक राजा
न्यवेदयत्
न्यवेदयत् (nyavedayat) निवेदन किया, बताया
बुद्धस्तदानीम्
बुद्धस्तदानीम् (buddhas-tadānīm) तदनन्तर बुद्ध ने
धर्मोपदेशं
धर्मोपदेशं (dharmopadeśaṃ) धर्म का उपदेश

2. एकपदेन उत्तरत्

क) कौशलेदेशे कः दस्युः आसीत्?
अङ्गुलिमालः (aṅgulimālaḥ) कौशल देश में रहने वाला डाकू अंगुलिमाल था।
ख) अङ्गुलिमालस्य दुःकृतैः के दुःखिताः आसन्?
प्रजाजातिः (prajājātiḥ) अंगुलिमाल के पापों से सारी प्रजा दुखी थी।
ग) कस्य उपदेशप्रभावात् अज्ञानतिमिरः नशः?
बुद्धस्य (buddhasya) भगवान बुद्ध के उपदेश से उसका अज्ञान दूर हुआ।
घ) हिंसा परित्यज्य कं भावं प्राप्नोत्?
दयाभावम् (dayābhāvam) उसने दया और करुणा की भावना प्राप्त की।

3. वाक्यानि पूरयत्

क) लोकानाम् …… कृत्यम्।
लोकानाम् लुण्ठनं हननं च कर्तव्यम् आसीत्। (lokānām luṇṭhanaṃhananaṃ ca kartavyam āsīt) लोगों को लूटना और मारना ही उसका काम था।
ख) बुद्धस्तद् …… याचददात्।
बुद्धस्तदानीम् धर्मोपदेशं दातुं गतः। (buddhas-tadānīm dharmopadeśaṃ dātuṃ gataḥ) तब बुद्ध उसे धर्मोपदेश देने गए।
ग) बुद्धस्य …… नशः।
बुद्धस्य उपदेशात् अज्ञानतिमिरः नशः। (buddhasya upadeśāt ajñāna-timiraḥ naśaḥ) बुद्ध के उपदेश से अज्ञान का अँधेरा मिट गया।
घ) सः परपीडनम् …… प्राप्नोत्।
सः परपीडनं हिंसां च परित्यज्य दयाभावं प्राप्नोत्। (saḥ parapīḍanaṃ hiṃsāṃ ca parityajya dayābhāvaṃ prāpnot) उसने दूसरों को कष्ट देना छोड़कर दया-भावना प्राप्त की।

4. मञ्जूषातः पदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत्

क) रम विद्यालयात् …… आगच्छति।
रम पठित्वा विद्यालयात् आगच्छति। (rama paṭhitvā vidyālayāt āgacchati) रम पढ़कर विद्यालय से आती है।
ख) वाहिः चित्रं …… हसति।
वाहिः दृष्ट्वा चित्रं हसति। (vāhik dṛṣṭvā citraṃ hasati) वाहन (बालक) चित्र देखकर हँसता है।
ग) बालकः कथा …… शृणोति।
बालकः श्रुत्वा कथा शृणोति। (bālakaḥ śrutvā kathā śṛṇoti) बालक ध्यान से कथा सुनता है।
घ) माता दुग्धं …… पीयते।
माता दुग्धं पीत्वा पीयते। (mātā dugdhaṃ pītvā pīyate) माता दूध पीकर तृप्त होती है।
ड़) पक्षिः वृणं …… उत्पद्यते।
पक्षिः वृणं त्यक्त्वा उत्पद्यते। (pakṣiḥ vṛṇaṃ tyaktvā utpadyate) पक्षी घाव छोड़कर स्वस्थ हो जाता है।
च) वयं दुर्गुणान् …… सन्मार्गे चलामः।
वयं दुर्गुणान् त्यक्त्वा सन्मार्गे चलामः। (vayaṃ durguṇān tyaktvā sanmārge calāmaḥ) हम बुरे गुण छोड़कर अच्छे मार्ग पर चलते हैं।

5. सन्धि-विच्छेदः

अज्ञानान्धकारः
अज्ञानम् + अन्धकारः (ajñānam + andhakāraḥ) अज्ञान + अँधकार
करुणार्द्रभावम्
करुणा + आर्द्रभावम् (karuṇā + ārdrabhāvam) करुणा + कोमल/गद्गद भाव
बुद्धस्तव
बुद्धस्य + स्तवः (buddhasya + stavaḥ) बुद्ध का + स्तुति, प्रशंसा

6. पाठात् क्रियापदानि

मुख्य क्रियापद-सूची
आसीत्, अवसत्, प्राप्नोति, न्यवेदयत्, गतः, विलोक्य, नशः, प्राक्षिपत्, प्राप्नोत्, अभवत् (āsīt, avasat, prāpnoti, nyavedayat, gataḥ, vilokya, naśaḥ, prākṣipat, prāpnot, abhavat) था, रहता था, प्राप्त करता है, निवेदन किया, गया, देखकर, नष्ट हुआ, फेंक दिया, पाया, हो गया — ये सभी क्रियाएँ पाठ से ली गई हैं।

सारांश / Moral (Paragraph)

अहिंसया हिंसां जेतुं शक्यं भवति; करुणा व दया महान् से महान् अपराधी का हृदय बदल सकती है। (ahiṃsayā hiṃsāṃ jetuṃ śakyaṃ bhavati; karuṇā vā dayā mahān se mahān aparādhī kā hṛdaya badal sakti hai) इस पाठ से हमें सीख मिलती है कि क्रूर डाकू अंगुलिमाल भी बुद्ध की करुणा और अहिंसा के प्रभाव से बदल गया। जब हम दूसरों पर दया, प्रेम और सद्व्यवहार करते हैं तो हिंसा, घृणा और अपराध पर विजय पायी जा सकती है और जीवन सच्चे अर्थों में शांत एवं सुखी बनता है।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top