Lesson : 2 – Chitrapathah – Class : 7

इस पाठ में हमारे देश के महान व्यक्तियों और ऐतिहासिक स्थलों का परिचय दिया गया है। इसमें डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, डॉ. भीमराव अम्बेडकर, महारानी लक्ष्मीबाई, सरोजिनी नायडू, इन्दिरा गाँधी और डॉ. एनी बेसेंट के जीवन, कार्य तथा राष्ट्र के प्रति उनके योगदान का वर्णन है। 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम तथा स्वतंत्रता प्राप्ति में इन महान व्यक्तियों की भूमिका को याद कराया गया है। साथ ही लखनऊ नगर, रेजीडेंसी स्थल, सचिवालय भवन, आंचलिक विज्ञान केन्द्र और इमामबाड़ा जैसे महत्वपूर्ण व दर्शनीय स्थलों की विशेषताएँ बताई गई हैं। इन स्थलों से हमें देशभक्तों के बलिदान, विज्ञान–शिक्षा की प्रगति और शासन–व्यवस्था की झलक मिलती है। पूरा पाठ हमें प्रेरणा देता है कि हम भी राष्ट्रहित को सर्वोपरि रखकर ईमानदारी, साहस और ज्ञान के साथ देश की सेवा करें।

१) डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम

अयं कः? (ayaṃ kaḥ?) यह कौन हैं?
अयं भारतस्य एकादशः राष्ट्रपति डॉ॰ ए. पी. जे. अब्दुलकलामः। (ayaṃ bhāratasya ekādaśaḥ rāṣṭrapati ḍo. e. pī. je. abdulkalamḥ) ये भारत के ग्यारहवें राष्ट्रपति डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हैं।
अस्य जन्म कदा अभवत्? (asya janma kadā abhavat?) इनका जन्म कब हुआ?
अस्य जन्म १९३१ तमे वर्षे अक्टोबर मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत्। (asya janma 1931 tame varṣe akṭobar māsasya pañcadaśe dināṅke abhavat) इनका जन्म 15 अक्टूबर 1931 को हुआ।
अस्य जन्म तमिलनाडु प्रान्तस्य रामेश्वरम् नामके स्थाने अभवत्। (asya janma tamilnāḍu prāntasya rāmeśvaram nāmake sthāne abhavat) इनका जन्म तमिलनाडु के रामेश्वरम् नामक स्थान पर हुआ।
कथम् अयं प्रसिद्धः? (katham ayaṃ prasid dhaḥ?) ये किस कारण प्रसिद्ध हैं?
अयं महान् वैज्ञानिकः, “मिसाइलमेन” इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। (ayaṃ mahān vaijñānikaḥ, “misāilamen” iti nāmnā prasid dhaḥ abhavat) ये महान वैज्ञानिक थे और “मिसाइल मैन” के नाम से प्रसिद्ध हुए।

२) डॉ. भीमराव अम्बेडकर

अयं कः? (ayaṃ kaḥ?) यह कौन हैं?
अयं डॉ॰ भीमरावाम्बेडकरमहाभागः। (ayaṃ ḍo. bhīmarāv-ambedkar-mahābhāgaḥ) ये डॉ. भीमराव अम्बेडकर हैं।
कथम् अयं प्रसिद्धः? (katham ayaṃ prasid dhaḥ?) ये कैसे प्रसिद्ध हैं?
स्वतन्त्रभारतरस्य संविधाननिर्माणे अस्य अपूर्वं महत्त्वपूर्णं च योगदानम् आसीत्। (svatantra-bhāratrasya saṃvidhāna-nirmāṇe asya apūrvaṃ mahattvapūrṇaṃ ca yogadānam āsīt) भारत के संविधान निर्माण में इनका अद्भुत और अत्यन्त महत्वपूर्ण योगदान था।

३) महारानी लक्ष्मीबाई

इयं महारानी लक्ष्मीबाई। (iyaṃ mahārānī lakṣmībāī) यह महारानी लक्ष्मीबाई हैं।
किमर्थम् इयं प्रसिद्धा? (kimartham iyaṃ prasiddhā?) ये किस कारण प्रसिद्ध हैं?
इयं १८५७ तमे वर्षे प्रथम-स्वातन्त्र्य-संग्रामस्य वीराङ्गना आसीत्। (iyaṃ 1857 tame varṣe prathama-svātantrya-saṃgrāmasya vīrāṅganā āsīt) ये 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम की बहादुर वीरांगना थीं।
अल्पवयस्कत्वे प्राप्ता इयं राजमहीषी आसीत्। (alpavayaskatve prāptā iyaṃ rājamahīṣī āsīt) कम आयु में ही ये झाँसी की रानी बनीं।
आङ्ग्लसाम्राज्यस्य सैन्यैः प्रति युध्यितुं प्रयतवती। (āṅgla-sāmrājyasya sainyaiḥ prati yudhyituṃ prayatavatī) इन्होंने अंग्रेज़ी सेना का सामना किया।
रणक्षेत्रे वीरतां प्रादर्शयत्। (raṇakṣetre vīratāṃ prādarśayat) युद्धभूमि में अद्भुत वीरता दिखाई।
परं च यावज्जीवनम् आङ्ग्लशक्तिकानां झाँसीनगर-अतिक्रमणं नाङ्गीकृतवती। (paraṃ ca yāvajjīvanam āṅgla-śaktikānāṃ jhāṃsīnagara-atikramaṇaṃ nāṅgīkṛtavatī) और जीवन भर अंग्रेजों को झाँसी पर अधिकार नहीं करने दिया।

४) श्रीमती सरोजिनी नायडू – भारतकोकिला

इयं का? (iyaṃ kā?) यह कौन हैं?
इयं ‘भारतकोकिला’ श्रीमत् सरोजिनीनायडूमहाशया। (iyaṃ “bhāratakokilā” śrimat sarojinīnāyuḍū-mahāśayā) ये “भारतकोकिला” के नाम से प्रसिद्ध श्रीमती सरोजिनी नायडू हैं।
कथम् इयं ‘भारतकोकिला’? (katham iyaṃ “bhāratakokilā”?) इन्हें “भारतकोकिला” क्यों कहा जाता है?
इयं विदूषी कवयित्री सुभाषिणी च आसीत। (iyaṃ vidūṣī kavayitrī subhāṣiṇī ca āsīt) ये एक विदुषी कवयित्री और सुन्दर भाषण देने वाली थीं।
इयं स्वातन्त्रभारतरस्य उत्तरप्रदेशस्य प्रथम-राज्यपाल-पदेन अभूषिता। (iyaṃ svātantra-bhāratrasya uttarapradeśasya prathama-rājyapāla-padena abhūṣitā) ये स्वतंत्र भारत में उत्तर प्रदेश की पहली राज्यपाल बनीं।

५) इन्दिरा गाँधी

इयं का? (iyaṃ kā?) यह कौन हैं?
इयं प्रियदर्शिनी इन्दिरागान्धी। (iyaṃ priyadarśinī indirāgāndhī) ये प्रियदर्शिनी इन्दिरा गांधी हैं।
इयं कथं प्रसिद्धा? (iyaṃ kathaṃ prasiddhā?) ये किस कारण प्रसिद्ध हैं?
इयं अस्माकं देशस्य प्रथम-महिला-प्रधानमन्त्री आसीत। (iyaṃ asmākaṃ deśasya prathama-mahilā-pradhānamantrī āsīt) ये हमारे देश की पहली महिला प्रधानमंत्री थीं।

६) डॉ. एनी बेसेंट

इयं का? (iyaṃ kā?) यह कौन हैं?
इयं भारतातुरिगिणी परमविदूषी डॉ॰ एनीबेसेन्ट महोदया। (iyaṃ bhāratāturigiṇī paramavidūṣī ḍo. enībeseṇṭ mahodayā) ये भारतप्रेमी तथा अत्यन्त विदुषी डॉ. एनी बेसेंट हैं।
अस्याः का विशेषता? (asyāḥ kā viśeṣatā?) इनकी क्या विशेषता थी?
इयं जन्मना आयर्लण्डदेशीया। (iyaṃ janmanā āyrlaṇḍadeśīyā) इनका जन्म आयरलैण्ड में हुआ था।
इयं हिन्दू-विश्वविद्यालयस्य निर्माणाय प्रभूतं धनं विस्तृतं भूभण्डं च अददात्। (iyaṃ hindū-viśvavidyālayasya nirmāṇāya prabhūtaṃ dhanaṃ vistṛtaṃ bhūbhaṇḍaṃ ca adadāt) इन्होंने काशी हिन्दू विश्वविद्यालय के निर्माण के लिए बहुत धन और भूमि प्रदान की।
अस्या भाषण-रचनाभ्यां संस्कृतभाषायाः गौरवं प्रकाशितम्। (asyā bhāṣaṇa-racanābhyāṃ saṃskṛtabhāṣāyāḥ gauravaṃ prakāśitam) इन्होंने भाषणों और रचनाओं से संस्कृतभाषा का गौरव बढ़ाया।
इयं देशस्य स्वतंत्रतायै महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत्। (iyaṃ deśasya svatantratāyai mahattvapūrṇaṃ yogadānam akarot) इन्होंने भारत की स्वतंत्रता के लिए भी महत्त्वपूर्ण योगदान दिया।

७) लखनौनगरम् तथा दर्शनीय-स्थानानि

लखनौनगरम् उत्तरप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। (lakhnaunagaram uttarapradeśasya rājadhānī asti) लखनऊ उत्तर प्रदेश की राजधानी है।
इदं प्राचीनं सुरम्यं च नगरम् अस्ति। (idaṃ prācīnaṃ suramyaṃ ca nagaram asti) यह एक प्राचीन और सुन्दर नगर है।
अत्र बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति, यथा – रेजीडेंसीस्थलम्, इमामबाडाभवनम्, सचिवालयः। (atra bahūni darśanīyāni sthānāni santi, yathā – rejīḍensīsṭhalam, imāmabāḍā-bhavanam, sacivālayaḥ) यहाँ कई दर्शनीय स्थल हैं – जैसे रेजीडेंसी, इमामबाड़ा, सचिवालय आदि।

८) रेजीडेंसीस्थलम्

इदं रेजीडेंसीस्थलम् अस्ति। (idaṃ rejīḍensīsṭhalam asti) यह रेजीडेंसी स्थल है।
इदं अस्माकं देशभक्तानां आत्मत्यागं संस्मारयति। (idaṃ asmākaṃ deśabhaktānāṃ ātmatyāgaṃ saṃsmārayati) यह हमें अपने देशभक्तों के बलिदान की याद दिलाता है।
प्रथमः स्वातन्त्र्यसंग्रामः १८५७ तमे वर्षे भारतीयाः वीराः आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धम् अतिकुर्वन्। (prathamaḥ svātantrya-saṃgrāmaḥ 1857 tame varṣe bhārtīyāḥ vīrāḥ āṅgla-śāsanasya viruddham atikurvan) सन 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम में भारत के वीरों ने अंग्रेजी शासन के विरुद्ध संघर्ष किया।
अत्र अनेकाः देशभक्ताः राष्ट्रहिते स्वार्थं त्यक्तवन्तः। (atra anekāḥ deśabhaktāḥ rāṣṭrahite svārthaṃ tyaktavantaḥ) यहाँ अनेक देशभक्तों ने राष्ट्रहित के लिए अपना स्वार्थ त्याग दिया।
तेषां त्यागेन एव स्वातन्त्र्याय एकं सोपानं निर्मितम्। (teṣāṃ tyāgena eva svātantryāya ekaṃ sopānaṃ nirmitam) उनके त्याग से ही स्वतंत्रता की दिशा में एक बड़ा कदम उठ पाया।

९) सचिवालय-भवनम्

इदं सचिवालयभवनम् अस्ति। (idaṃ sacivālaya-bhavanam asti) यह सचिवालय भवन है।
अस्मिन् भवने विधानसभायाः विधानपरिषदः अधिवेशनानि भवन्ति। (asmin bhavane vidhānasa bhāyāḥ vidhānapariṣadaḥ adhiveśanāni bhavanti) इस भवन में विधानसभा तथा विधान परिषद की बैठकें होती हैं।
अस्मिन्नेव भवने राज्यस्य मन्त्रिणः सचिवाः अन्ये च अधिकारीणः स्थिताः। (asminneva bhavane rājyasya mantriṇaḥ sacivāḥ anye ca adhikāriṇaḥ sthitāḥ) इसी भवन में राज्य के मंत्री, सचिव और अन्य अधिकारी बैठते हैं।
अत्र राजकार्यम् चाल्यते, सचिवालयमेव उत्तरप्रदेशशासनस्य मुख्यम् कार्यालयम् अस्ति। (atra rājakāryam cālyate, sacivālayam eva uttarapradeśa-śāsanasya mukhyam kāryālayam asti) यहाँ सरकारी कार्य संचालित होते हैं और सचिवालय उत्तर प्रदेश शासन का मुख्य कार्यालय है।

१०) आञ्चलिक-विज्ञान-केन्द्रम्

इदं आञ्चलिक-विज्ञान-केन्द्रम् अस्ति। (idaṃ āñcalika-vijñāna-kendram asti) यह आंचलिक (क्षेत्रीय) विज्ञान केन्द्र है।
किमर्थम् इदं प्रसिद्धम्? (kimartham idaṃ prasiddham?) यह क्यों प्रसिद्ध है?
इदं हि अनुप्रयुक्ता शिक्षा प्रदानाय विख्यातं वर्तते। (idaṃ hi anuprayuktā śikṣā pradānāya vikhyātaṃ vartate) यह व्यावहारिक / अनुप्रयुक्त शिक्षा देने के लिए प्रसिद्ध है।
इदं केन्द्रं लखनौनगरस्य मध्ये स्थितम् अस्ति। (idaṃ kendraṃ lakhnaunagarasya madhye sthitam asti) यह केन्द्र लखनऊ नगर के मध्य स्थित है।
अस्मिन् केन्द्रे ‘अन्वेषणक्षेमः’ इति नाम्ना भवनम् अस्ति। (asmin kendre ‘anveṣaṇakṣemaḥ’ iti nāmnā bhavanam asti) यहाँ “अन्वेषणक्षेमः” नामक एक भवन है।
अस्यां कक्ष्यायां भूगोल-शोध-जयव-प्रौद्योगिकी-व्यावहारिक-विज्ञानादीनां दीर्घिकाः सन्ति। (asyāṃ kakṣyāyāṃ bhūgola-śodha-jaiva-praudyogikī-vyāvahārika-vijñānādīnāṃ dīrghikāḥ santi) यहाँ भूगोल, शोध, जैव-प्रौद्योगिकी और व्यावहारिक विज्ञान जैसी दीर्घिकाएँ हैं।

११) इमामबाड़ा-भवनम्

इदं इमामबाडा-भवनम् अतिमनोहरम् अस्ति। (idaṃ imāmabāḍā-bhavanam atimanoharam asti) यह इमामबाड़ा भवन अत्यन्त सुन्दर है।
इदं अवधशासनस्य स्मारकम् अस्ति। (idaṃ avadha-śāsanasya smārakam asti) यह अवध शासन का स्मारक है।
अस्य भवनस्य छवि: अतिविशिष्टा अस्ति। (asya bhavanasya chaviḥ ativiśiṣṭā asti) इस भवन की बनावट अत्यन्त विशिष्ट है।
इदं स्तम्भैः विना बहुकक्षश्रेणी निर्मितम् अस्ति। (idaṃ stambhaiḥ vinā bahu-kakṣa-śreṇī nirmitam asti) यह खंभों के बिना अनेक कक्षों की शृंखला से निर्मित है।
अस्मिन् एकं विचित्रं सोपानमण्डलम् अस्ति, यत्र नवनिबद्धाः बहवः मार्गाः जनान् विस्मारयन्ति। (asmin ekaṃ vicitraṃ sopānamaṇḍalam asti, yatra navanibaddhāḥ bahavaḥ mārgāḥ janān vismārayanti) यहाँ एक विचित्र सीढ़ियों का मण्डल है जहाँ अनेक रास्ते लोगों को भुला देते हैं।
अत एव जना इदं भवनं ‘भूलभुलैया’ इति वदन्ति। (ata eva janā idaṃ bhavanaṃ “bhūlabhulaiyā” iti vadanti) इसी कारण लोग इस भवन को “भूलभुलैया” कहते हैं।

शब्दावली (Vocabulary)

संस्कृत उच्चारण हिन्दी अर्थ
सत्याग्रहःsatyāgrahaḥसत्य के लिए डटे रहने का आन्दोलन
राष्ट्रपिताrāṣṭrapitāराष्ट्र का पिता (महात्मा गाँधी)
वैज्ञानिकःvaijñānikaḥवैज्ञानिक
मिसाइलमेनmisāilamenमिसाइल-पुरुष (उपनाम)
संविधानम्saṃvidhānamसंविधान, राज्य का मूल कानून
वीराङ्गनाvīrāṅganāबहादुर स्त्री योद्धा
भारतकोकिलाbhāratakokilāभारत की कोयल (सरोजिनी नायडू का उपनाम)
कवयित्रीkavayitrīस्त्री कवि
सुभाषिणीsubhāṣiṇīसुन्दर भाषण देने वाली
राज्यपालःrājyapālaḥराज्य का शासक / गवर्नर
प्रधानमन्त्रीpradhānamantrīप्रधान मंत्री
भारतातुरिगिणीbhāratāturigiṇīभारत से अत्यधिक प्रेम करने वाली
प्रभूतम्prabhūtamबहुत अधिक
सुरम्यम्suramyamअत्यन्त सुन्दर
राजधानीrājadhānīराज्य की राजधानी
रेजीडेंसीस्थलम्rejīḍensīsṭhalamरेजीडेंसी नाम का ऐतिहासिक स्थान
इमामबाडा-भवनम्imāmabāḍā-bhavanamइमामबाड़ा नामक भवन
सचिवालयम्sacivālayamसरकारी मुख्य कार्यालय (सचिवालय)
आञ्चलिक-विज्ञान-केन्द्रम्āñcalika-vijñāna-kendramक्षेत्रीय विज्ञान केन्द्र
स्मारकम्smārakamस्मारक, यादगार भवन
भूलभुलैयाbhūlabhulaiyāकई रास्तों वाली उलझी इमारत
त्यागःtyāgaḥबलिदान, छोड़ देना
आत्मत्यागःātmatyāgaḥअपने प्राणों का बलिदान
अधिवेशनम्adhiveśanamबैठक, सत्र
स्तम्भैः विनाstambhaiḥ vināखंभों के बिना

अभ्यास प्रश्न – समाधान

२. एकपदेन उत्तरत्

राष्ट्रपिता नाम्ना कः?
महात्मा गांधीः।
(mahātmā gāndhīḥ)
महात्मा गांधी।
“मिसाइलमेन” नाम्ना कः?
डॉ॰ ए. पी. जे. अब्दुलकलामः।
(ḍo. e. pī. je. abdulkalamḥ)
डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम।
उत्तरप्रदेशस्य प्रथम-राज्यपालः कः?
श्रीमती सरोजिनीनायडू।
(śrīmatī sarojinīnāyuḍū)
श्रीमती सरोजिनी नायडू।
इन्दिरागान्धी कस्य सुपुत्री?
इन्दिरागान्धी जवाहरलालनेहरोः सुपुत्री।
(indirāgāndhī javāharalāl-neheroḥ suputrī)
इन्दिरा गांधी जवाहरलाल नेहरू की सुपुत्री थीं।
उत्तरप्रदेशस्य राजधानी किम्?
उत्तरप्रदेशस्य राजधानी लखनौनगरम्।
(uttarapradeśasya rājadhānī lakhnaunagaram)
उत्तर प्रदेश की राजधानी लखनऊ है।
‘भूलभुलैया’ इति अंकेऽस्य आविष्कर्ता कः?
अवधशासनकाले स्थापत्यविदः लखनौनवाबकालीन-शिल्पकाराः।
(avadhā-śāsanakāle sthāpatyavidaḥ lakhnaunavāb-kālīna-śilpakārāḥ)
अवध शासन / लखनऊ के नवाबी काल के शिल्पकार।

३. पूर्णवाक्येन उत्तरत्

(क)
डॉ भीमरावअम्बेडकरस्य योगदानम्?
डॉ॰ भीमरावाम्बेडकरस्य संविधाननिर्माणे अत्यन्त महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत्।
(ḍo. bhīmarāv-ambedkarasya saṃvidhāna-nirmāṇe atyanta mahattvapūrṇaṃ yogadānam āsīt)
डॉ. भीमराव अम्बेडकर का संविधान निर्माण में अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान था।
(ख)
श्रीमती सरोजिनीनायडू: किं पदम् अभूषयत्?
श्रीमती सरोजिनीनायडू: उत्तरप्रदेशस्य प्रथम-राज्यपाल-पदं अभूषयत्।
(śrīmatī sarojinīnāyuḍūḥ uttarapradeśasya prathama-rājyapāla-padaṃ abhūṣayat)
श्रीमती सरोजिनी नायडू ने उत्तर प्रदेश की प्रथम राज्यपाल का पद सुशोभित किया।
(ग)
जना: इन्दिरां केन रूपेण स्मरन्ति?
जना: इन्दिरां देशस्य प्रथम-महिला-प्रधानमन्त्रिरूपेण स्मरन्ति।
(janāḥ indirāṃ deśasya prathama-mahilā-pradhānamantri-rūpeṇa smaranti)
लोग इन्दिरा को देश की पहली महिला प्रधानमंत्री के रूप में याद करते हैं।
(घ)
डॉ एनीबेसेन्टमहोदया हिन्दु–विश्वविद्यालयाय किम् अददात्?
डॉ॰ एनीबेसेन्टमहोदया हिन्दू-विश्वविद्यालयाय प्रभूतं धनं विस्तृतं भूभण्डं च अददात्।
(ḍo. enībeseṇṭ-mahodayā hindū-viśvavidyālayāya prabhūtaṃ dhanaṃ vistṛtaṃ bhūbhaṇḍaṃ ca adadāt)
डॉ. एनी बेसेंट ने काशी हिन्दू विश्वविद्यालय को बहुत धन और भूमि दी।
(ङ)
रेजीडेंसीस्थले भारतस्य किं प्रावाहितम्?
रेजीडेंसीस्थले भारतस्य वीराणां स्वातन्त्र्याय त्यागभावना प्रावाहितम्।
(rejīḍensī-sthale bhāratasyā vīrāṇāṃ svātantryāya tyāgabhāvanā prāvāhitam)
रेजीडेंसी स्थल पर भारत के वीरों की स्वतंत्रता के लिए त्याग-भावना प्रवाहित हुई।

४. सन्धि-विच्छेदं कुरुत

अत्रापि
अत्रापि = अत्र + अपि
(atrāpi = atra + api)
अत्रापि = यहाँ + भी
चासह
चासह = च + असह
(cāsaha = ca + asaha)
चासह = और + असह
नातिदूरे
नातिदूरे = न + अतिदूरे
(nātīdūre = na + atidūre)
नातिदूरे = बहुत अधिक दूर नहीं

५. सर्वनाम-पदानि – चित्रानुसार वाक्यानि

श्वानस्य चित्रम्
अयम् श्वानः।
(ayam śvānaḥ)
यह कुत्ता है।
गृहस्य चित्रम्
इदं गृहम्।
(idaṃ gṛham)
यह घर है।
पात्रस्य चित्रम्
इदं पात्रम्।
(idaṃ pātram)
यह बर्तन / थाली है।
त्रयः कपयः
इमे कपयः।
(ime kapayaḥ)
ये बन्दर हैं।
गजस्य चित्रम्
अयम् गजः।
(ayam gajaḥ)
यह हाथी है।
मार्जार्यः
इमाः मार्जार्यः।
(imāḥ mārjāryaḥ)
ये बिल्लियाँ हैं।

६. उचितपदानि चिन्त्वा वाक्यपूरणम्

(क)
महात्मागान्धी सत्याग्रहैः परतन्तं भारतं स्वातन्त्रम् अकारयत्।
(mahātmāgāndhī satyāgrahaiḥ paratantaṃ bhārataṃ svātantram akārayat)
महात्मा गांधी ने सत्याग्रहों के द्वारा परतंत्र भारत को स्वतंत्र किया।
(ख)
लक्ष्मीबाई १८५७ तमे वर्षे प्रथम-स्वातन्त्र्य-संग्रामस्य वीराङ्गना आसीत।
(lakṣmībāī 1857 tame varṣe prathama-svātantrya-saṃgrāmasya vīrāṅganā āsīt)
झाँसी की रानी लक्ष्मीबाई 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम की वीरांगना थीं।
(ग)
विज्ञान-आञ्चलिक-केन्द्रम् लखनौनगरे स्थितम् अस्ति।
(vijñāna-āñcalika-kendram lakhnaunagare sthitam asti)
विज्ञान आंचलिक केन्द्र लखनऊ नगर में स्थित है।

६ (ख). उचितं संयोजनं कुरुत

रेजीडेंसीस्थलम्
रेजीडेंसीस्थलम् देशभक्तानाम् आत्मत्यागं स्मारयति।
(rejīḍensī-sthalam deśabhaktānām ātmatyāgaṃ smārayati)
रेजीडेंसी स्थल देशभक्तों के आत्मत्याग की याद दिलाता है।
इमामबाडा
इमामबाडा अवधशासनकालस्य स्मारकम् अस्ति।
(imāmabāḍā avadha-śāsanakālasya smārakam asti)
इमामबाड़ा अवध शासनकाल का स्मारक है।
सचिवालयम्
सचिवालयम् प्रदेशस्य मुख्यकार्यालयम् अस्ति।
(sacivālayam pradeśasya mukhya-kāryālayam asti)
सचिवालय प्रदेश का मुख्य कार्यालय है।
विज्ञान-आञ्चलिक-केन्द्रम्
विज्ञान-आञ्चलिक-केन्द्रम् अनुप्रयुक्त-शिक्षण-प्रदानाय प्रसिद्धम् अस्ति।
(vijñāna-āñcalika-kendram anuprayukta-śikṣaṇa-pradānāya prasiddham asti)
विज्ञान आंचलिक केन्द्र अनुप्रयुक्त शिक्षा प्रदान करने के लिए प्रसिद्ध है।

७. संस्कृतभाषायां अनुवादः

(क)
महात्मा गाँधी ने देश के लिए कार्य किया।
महात्मागान्धी देशस्य कृते कार्यं अकुरुत।
(mahātmāgāndhī deśasya kṛte kāryaṃ akurut)
महात्मा गांधी ने देश के लिए कार्य किया।
(ख)
यह बहुत दर्शनीय स्थल है।
एतत् अत्यन्तं दर्शनीयं स्थानम् अस्ति।
(etat atyantaṃ darśanīyaṃ sthānam asti)
यह अत्यन्त आकर्षक / दर्शनीय स्थान है।
(ग)
इस स्मारक को देखने लोग आते हैं।
अस्मिन् स्मारके द्रष्टुं जना आगच्छन्ति।
(asmin smārake draṣṭuṃ janā āgacchanti)
इस स्मारक को देखने लोग आते हैं।
(घ)
रेजीडेंसी-स्थल पर देशभक्तों को याद करते हैं।
रेजीडेंसीस्थले वयं देशभक्तान् स्मरामः।
(rejīḍensī-sthale vayaṃ deśabhaktān smarāmaḥ)
रेजीडेंसी स्थल पर हम देशभक्तों को याद करते हैं।
(ङ)
राजभवन में राज्यपाल रहते हैं।
राजभवने राज्यपालः वसति।
(rājabhavane rājyapālaḥ vasati)
राजभवन में राज्यपाल रहते हैं।

पाठ-सार एवं शिक्षा

एते महापुरुषाः देशसेवायाः विविधेषु क्षेत्रेषु आदर्शं निरूपयन्ति। (ete mahāpuruṣāḥ deśasevāyāḥ vividheṣu kṣetreṣu ādarśaṃ nirūpayanti) ये सभी महापुरुष देश-सेवा के विभिन्न क्षेत्रों में हमारे लिए आदर्श प्रस्तुत करते हैं।
तेषां त्यागः परिश्रमश्च अस्मान् स्वकर्तव्यपरायणान् भवितुं प्रेरयति। (teṣāṃ tyāgaḥ pariśramaś ca asmān svakartavyaparāyaṇān bhavituṃ prerayati) उनका त्याग और परिश्रम हमें अपने कर्तव्य के प्रति निष्ठावान बनने की प्रेरणा देता है।
यदि वयं ज्ञानं देशभक्तिञ्च समन्वयामः, तर्हि राष्ट्रं सुदृढं भविष्यति। (yadi vayaṃ jñānaṃ deśabhaktiñ ca samanvayāmaḥ, tarhi rāṣṭraṃ sudṛḍhaṃ bhaviṣyati) यदि हम ज्ञान और देशभक्ति दोनों को जीवन में अपनाएँगे, तो हमारा राष्ट्र और भी सशक्त बनेगा।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top