यह पाठ “अस्माकं पर्वाणि” भारत के प्रमुख पर्वों का परिचय कराता है। इसमें दीपावली, गुरु नानक जयंती, क्रिसमस और ईद-उल-फितर जैसे पर्वों के महत्व और उनसे जुड़ी परम्पराओं का वर्णन है। दीपावली को प्रकाश और विजय का पर्व बताया गया है, जबकि गुरु नानक जयंती सेवा और भक्ति का संदेश देती है। क्रिसमस करुणा और प्रेम का प्रतीक है तथा ईद-उल-फितर भाईचारे और दान की भावना को बढ़ाती है। यह पाठ सिखाता है कि भारत के सभी पर्व आपसी सौहार्द, एकता और सामाजिक सद्भाव को मजबूत करते हैं।
Path – Asmakam Parvani
Line by Line Meaning
दीपावली प्रकाशस्य महोत्सवः अस्ति।
Deepaavalee prakaashasya mahotsavah asti.
दीपावली प्रकाश का महान उत्सव है।
इदं पर्व कार्तिकमास्याम् अमावस्यायां संजायते।
Idam parva kaartikamaasyaam amaavaasyaayaam sanjaayate.
यह पर्व कार्तिक मास की अमावस्या को पड़ता है।
अस्मिन् दिने भगवान् रामचन्द्रः चतुर्दशवर्षेभ्यः वनवासं पूर्णं कृत्वा रावणं जित्वा अयोध्यां प्रत्यागच्छत्।
Asmin dine bhagavaan raamachandrah chaturdashavarshēbhyah vanavaasam poornam krtvaa raavanam jitvaa ayodhyaam pratyagacchat.
इस दिन भगवान रामचन्द्र चौदह वर्षों का वनवास पूरा कर रावण को जीतकर अयोध्या लौटे।
तदा प्रभृति इदं पर्व प्रचलति।
Tadaa prabhriti idam parva prachalati.
तभी से यह पर्व प्रचलित है।
अस्मिन् महापर्वणि रात्रौ महालक्ष्मीपूजनं भवति।
Asmin mahaaparvani raatrau mahaalakshmeepoojanam bhavati.
इस महापर्व की रात महालक्ष्मी का पूजन होता है।
वयं च देवी धनधान्यकामनां याचामहे।
Vayam cha devee dhanadhaanyakamanaam yaachaamahe.
हम देवी से धन-धान्य की कामना करते हैं।
सर्वे जनाः स्वकीयगृहान् दीपमालया सज्जयन्ति।
Sarve janaah svakīyagrihaan deepamaalaya sajjayanti.
सभी लोग अपने घरों को दीपों की माला से सजाते हैं।
सायं वीथीषु आपणेषु मार्गेषु गृहं च सर्वत्र दीपानां प्रकाशं पश्यामः।
Saayam veethishu aapaneshu maargeshhu griham cha sarvatra deepaanaam prakaasham pashyaamah.
शाम को गलियों, दुकानों, रास्तों और घरों में दीपों का प्रकाश दिखाई देता है।
अहो! कियत् चकचक्रितं प्रतिभासते।
Aho! Kiyat chakachakritam pratibhaasate.
अहो! कितनी चकाचौंध प्रतीत होती है।
विद्यालयेऽपि दीपावली प्रमुखं पर्व वर्तते।
Vidyaalayepi deepaavalee pramukham parva vartate.
विद्यालय में भी दीपावली प्रमुख पर्व है।
अस्माकं देशे अन्यानि पर्वाणि अपि सन्ति— रक्षाबन्धनं, विजयादशमी, होली इत्यादीनि।
Asmaakam deshe anyaani parvaani api santi— rakshaabandhanam, vijayaadashamee, holee ityaadeeni.
हमारे देश में रक्षाबंधन, विजयादशमी, होली आदि अन्य पर्व भी हैं।
कार्तिकमासस्यैव पूर्णिमायां गुरुनानकदेवस्य जयन्ती भवति।
Kaartikamaasyasyaiva poornimaayaam gurunaanakadevasya jayantee bhavati.
कार्तिक मास की पूर्णिमा को गुरु नानक देव की जयंती होती है।
अस्यामेव तिथौ गुरुनानकदेवस्य जन्म अभवत्।
Asyaameva tithau gurunaanakadevasya janma abhavat.
इसी तिथि को गुरु नानक देव का जन्म हुआ।
सिखधर्मावलम्बिनः जनाः अस्मिन् दिने विशेषयोजनं कुर्वन्ति।
Sikhadharmavalambinah janaah asmin dine visheshayojanam kurvanti.
सिख धर्म के लोग इस दिन विशेष आयोजन करते हैं।
ते सह सेवां इष्टमित्राणि इदं पर्व मन्यन्ते।
Te saha sevaam ishtamitraani idam parva manyante.
वे सेवा और मित्रों के साथ इस पर्व को मनाते हैं।
ते परिवारजनान् गुरुद्वारं नयन्ति।
Te parivaarajanaan gurudvaaram nayanti.
वे परिवार के लोगों को गुरुद्वारे ले जाते हैं।
तत्र शिरः नत्वा “गुरुग्रन्थसाहिब” इति नामधेयं स्वकीयधर्मग्रन्थं श्रावयन्ति।
Tatra shirah natvaa “Gurugranthasaahib” iti naamadheyam svakīyadharmagrantham shraavayanti.
वहाँ सिर झुकाकर अपने धर्मग्रंथ ‘गुरुग्रंथ साहिब’ का पाठ सुनते हैं।
मित्रैः सह संलपन्ति आनन्दं च लभन्ते।
Mitraih saha sanlapanti aanandam cha labhante.
मित्रों के साथ बातचीत करते हैं और आनंद प्राप्त करते हैं।
ईसाइजनानां पर्व क्रिस्मस-नामकम् अस्ति।
Eesaayajanaanam parva krismas-naamakam asti.
ईसाइयों का पर्व क्रिसमस कहलाता है।
इदं पर्व दिसम्बरमासस्य पञ्चविंशतितमे दिवसे भवति।
Idam parva disambaramasyasya panchavimshatitame divase bhavati.
यह पर्व दिसंबर मास की पच्चीस तारीख को होता है।
अस्मिन् दिवसे परमकारुणिकः ईसामसीहः अजायत।
Asmin divase paramakaarunikah eesaamaseehah ajaayata.
इस दिन अत्यंत दयालु ईसा मसीह का जन्म हुआ।
जनाः ‘गिरिजाघर’ इति मन्दिरेषु प्रार्थनां कुर्वन्ति।
Janaah ‘girijaaghar’ iti mandiresu praarthanaam kurvanti.
लोग गिरिजाघरों में प्रार्थना करते हैं।
सान्ताक्लॉजः शिशुभ्यः उपहारान् प्रयच्छति।
Santaaklaajah shishubhyah upahaaraan prayacchati.
सांता क्लॉज बच्चों को उपहार देता है।
ईद्-उल्-फितर् मुस्लिमसमाजस्य पर्व अस्ति।
Eed-ul-fitar muslimsamaajasya parva asti.
ईद-उल-फितर मुस्लिम समाज का पर्व है।
अत्र उपवासेन रमजानमासस्य समाप्तिः भवति।
Atra upavaasena ramajaanamaasyasya samaaptih bhavati.
इसमें उपवास से रमजान मास की समाप्ति होती है।
रमजानमासे मुस्लिमजनाः एकमासं दिवा उपवासं कुर्वन्ति।
Ramajaanamaase muslimjanaah ekamaasam divaa upavaasam kurvanti.
रमजान में मुस्लिम लोग एक महीने तक दिन में रोजा रखते हैं।
केवलं रात्रौ एव मिलित्वा खादन्ति।
Kevalam raatrau eva militvaa khaadanti.
वे केवल रात में मिलकर भोजन करते हैं।
सर्वबन्धुभिः मित्राणि च गृहं गच्छन्ति।
Sarvabandhubhih mitraani cha griham gacchanti.
सभी रिश्तेदारों और मित्रों के घर जाते हैं।
परस्परं वर्धयन्ति।
Parasparam vardhayanti.
एक-दूसरे को बधाई देते हैं।
सुपरिचितेभ्यः मिठ्यान्नैः वितरणं कुर्वन्ति नवानि वस्त्राणि धारयन्ति च।
Suparichitebhya mithyaannaih vitaranam kurvanti navaani vastraani dhaarayanti cha.
वे परिचित लोगों को मिठाइयाँ बाँटते हैं और नए वस्त्र पहनते हैं।
शब्दार्थ (Vocabulary)
| Sanskrit | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| दीपावली | Deepaavalee | प्रकाश का पर्व |
| प्रकाशः | Prakaashah | रोशनी |
| महोत्सवः | Mahotsavah | महान उत्सव |
| संजायते | Sanjaayate | पड़ता है |
| चतुर्दशवर्ष | Chaturdashavarsha | चौदह वर्ष |
| वनवासः | Vanavaasah | वन में निवास |
| प्रत्यागच्छत् | Pratyagacchat | लौटे |
| महालक्ष्मी | Mahaalakshmee | लक्ष्मी देवी |
| पूजनम् | Poojanam | पूजा |
| धनधान्य | Dhanadhaanya | धन और अन्न |
| सज्जयन्ति | Sajjayanti | सजाते हैं |
| जयन्ती | Jayantee | जन्मदिन |
| गुरुद्वारम् | Gurudvaaram | सिखों का मंदिर |
| गिरिजाघर | Girijaaghar | चर्च |
| प्रार्थना | Praarthanaa | दुआ |
| उपहारः | Upahaarah | भेंट |
| उपवासः | Upavaasah | रोजा |
| वितरणम् | Vitranam | बाँटना |
| नवानि | Navaani | नए |
| वस्त्राणि | Vastraani | कपड़े |
| मित्राणि | Mitraani | मित्र |
| परिवारः | Parivaarah | परिवार |
| समाजः | Samaajah | समाज |
| पर्व | Parva | त्योहार |
| उत्सवः | Utsavah | उत्सव |
प्रश्न 1
उच्चारणं कृत्वा पुस्तिकायां च लिखत —
Ucchāraṇaṁ kṛtvā pustikāyāṁ ca likhata —
उच्चारण करके पुस्तिका में लिखिए —
कार्तिकमास्याम्, विशेषयोजनम्, सज्जयन्ति, चतुर्दशवर्षपर्यन्तम्, ईद्-उल्-फितर्, इष्टमित्राणि, अलङ्कृतवान्, सान्ताक्लॉजः, ईसामसीहः, सुपरिचितैः।
Kārtikamāsyām, viśeṣayojanam, sajjayanti, caturdaśavarṣaparyantam, Īd-ul-fitar, iṣṭamitrāṇi, alaṅkṛtavān, Sāntāklājaḥ, Īsāmasīhaḥ, suparicitaiḥ.
कार्तिक मास में, विशेष आयोजन, सजाते हैं, चौदह वर्ष तक, ईद-उल-फितर, प्रिय मित्र, सुसज्जित, सांता क्लॉज, ईसा मसीह, परिचित लोगों के द्वारा।
उत्तर:
उपर्युक्तानि पदानि शुद्धोच्चारणेन लिखितानि।
Uparyuktāni padāni śuddhoccāraṇena likhitāni.
उपर्युक्त शब्द शुद्ध उच्चारण के साथ लिखे गए।
प्रश्न 2 (एकपदेन उत्तरत)
(क) दीपावली कस्य पर्व अस्ति ?
(Ka) Dīpāvalī kasya parva asti?
(क) दीपावली किसका पर्व है?
उत्तर:
प्रकाशस्य।
Prakāśasya.
प्रकाश का।
(ख) कार्तिकमासस्य पूर्णिमायां कस्य जयन्ती भवति ?
(Kha) Kārtikamāsasya pūrṇimāyāṁ kasya jayantī bhavati?
(ख) कार्तिक मास की पूर्णिमा को किसकी जयंती होती है?
उत्तर:
गुरुनानकदेवस्य।
Gurunānakadevasya.
गुरु नानक देव की।
(ग) सिखधर्मावलम्बिनः जनाः किं वितरन्ति ?
(Ga) Sikhadharmāvalambinaḥ janāḥ kiṁ vitaranti?
(ग) सिख धर्म के लोग क्या बाँटते हैं?
उत्तर:
प्रसादम्।
Prasādam.
प्रसाद।
(घ) ईसाइजनानां प्रमुखं पर्व किम् अस्ति ?
(Gha) Īsāyajanānāṁ pramukhaṁ parva kim asti?
(घ) ईसाइयों का प्रमुख पर्व कौन-सा है?
उत्तर:
क्रिस्मस।
Krismas.
क्रिसमस।
(ङ) मुस्लिमसमाजस्य कः पर्व अस्ति ?
(Ṅa) Muslimasamājasya kaḥ parva asti?
(ङ) मुस्लिम समाज का कौन-सा पर्व है?
उत्तर:
ईद्-उल्-फितर्।
Īd-ul-fitar.
ईद-उल-फितर।
प्रश्न 3 (पूर्णवाक्येन उत्तरत)
(क) रामः अयोध्यां कदा प्रत्यागच्छत् ?
(Ka) Rāmaḥ Ayodhyāṁ kadā pratyāgacchat?
(क) राम अयोध्या कब लौटे?
उत्तर:
चतुर्दशवर्षेभ्यः वनवासं पूर्णं कृत्वा रामः अयोध्यां प्रत्यागच्छत्।
Caturdaśavarṣebhyaḥ vanavāsaṁ pūrṇaṁ kṛtvā Rāmaḥ Ayodhyāṁ pratyāgacchat.
चौदह वर्ष का वनवास पूरा करके राम अयोध्या लौटे।
(ख) गुरुनानकदेवस्य जन्म कदा अभवत् ?
(Kha) Gurunānakadevasya janma kadā abhavat?
(ख) गुरु नानक देव का जन्म कब हुआ?
उत्तर:
कार्तिकमासस्य पूर्णिमायां गुरुनानकदेवस्य जन्म अभवत्।
Kārtikamāsasya pūrṇimāyāṁ Gurunānakadevasya janma abhavat.
कार्तिक मास की पूर्णिमा को गुरु नानक देव का जन्म हुआ।
(ग) जनाः गिरिजाघरेषु किं कुर्वन्ति ?
(Ga) Janāḥ girijāghareṣu kiṁ kurvanti?
(ग) लोग गिरजाघरों में क्या करते हैं?
उत्तर:
जनाः गिरिजाघरेषु प्रार्थनां कुर्वन्ति।
Janāḥ girijāghareṣu prārthanāṁ kurvanti.
लोग गिरजाघरों में प्रार्थना करते हैं।
(घ) रमजानमासे मुस्लिमजनाः किं कुर्वन्ति ?
(Gha) Ramajānamāse muslimajanāḥ kiṁ kurvanti?
(घ) रमजान मास में मुस्लिम लोग क्या करते हैं?
उत्तर:
रमजानमासे मुस्लिमजनाः दिवा उपवासं कुर्वन्ति।
Ramajānamāse muslimajanāḥ divā upavāsaṁ kurvanti.
रमजान में मुस्लिम लोग दिन में रोजा रखते हैं।
प्रश्न 5 (समासविग्रहः)
सिखधर्मः
Sikhadharmaḥ
सिख धर्म
उत्तर:
सिखानां धर्मः।
Sikhānāṁ dharmaḥ.
सिखों का धर्म।
ख्रीष्टोपासना
Khrīṣṭopāsanā
ईसा की उपासना
उत्तर:
ख्रीष्टस्य उपासना।
Khrīṣṭasya upāsanā.
ईसा की उपासना।
पीताम्बरम्
Pītāmbaram
पीत वस्त्र
उत्तर:
पीतं अम्बरम्।
Pītaṁ ambaram.
पीला वस्त्र।
चोरभयम्
Corabhayam
चोर का भय
उत्तर:
चोरात् भयम्।
Corāt bhayam.
चोर से भय।
प्रश्न 6 (रिक्तस्थान-पूर्ति)
(क) सिखधर्मावलम्बिनः परिवारजनान् नयन्ति।
(Ka) Sikhadharmāvalambinaḥ parivārajanān ___ nayanti.
(क) सिख धर्म के लोग परिवार को ___ ले जाते हैं।
उत्तर:
गुरुद्वारम्।
Gurudvāram.
गुरुद्वारा।
(ख) सान्ताक्लॉजः शिशुभ्यः प्रयच्छति।
(Kha) Sāntāklājaḥ śiśubhyaḥ ___ prayacchati.
(ख) सांता क्लॉज बच्चों को ___ देता है।
उत्तर:
उपहारान्।
Upahārān.
उपहार।
(ग) रमजानमासे मुस्लिमजनाः दिवा उपवसन्ति।
(Ga) Ramajānamāse muslimajanāḥ ___ divā upavasanti.
(ग) रमजान में मुस्लिम लोग ___ दिन में रोजा रखते हैं।
उत्तर:
एकमासम्।
Ekamāsam.
एक महीना।
प्रश्न 7 (संस्कृते अनुवादः)
(क) दीपावली प्रकाश का पर्व है।
(Ka) Dīpāvalī prakāś kā parva hai.
(क) हिंदी वाक्य।
उत्तर:
दीपावली प्रकाशस्य पर्व अस्ति।
Dīpāvalī prakāśasya parva asti.
दीपावली प्रकाश का पर्व है।
(ख) हम सब धन-धान्य की याचना करते हैं।
(Kha) Ham sab dhan-dhānya kī yācanā karate hain.
(ख) हिंदी वाक्य।
उत्तर:
वयं सर्वे धनधान्यकामनां याचामहे।
Vayaṁ sarve dhanadhānyakāmanāṁ yācāmahe.
हम सब धन-धान्य की कामना करते हैं।