Lesson : 4 – Vardhamana Mahavira – Class : 8

Path – Vardhamana Mahavira

Line by Line Meaning
चतुर्थः पाठः — वर्धमानः महावीरः Chaturthah paathah — Vardhamaanah Mahaaveerah चौथा पाठ — वर्धमान महावीर
भारतवर्षे प्रचलितेषु धर्मसम्प्रदायेषु जैनधर्मः महत्त्वं भजते। Bhaaratavarshe prachaliteshu dharmasampradaayeshu Jainadharmah mahatvam bhajate. भारत में प्रचलित धर्मों में जैन धर्म का विशेष महत्व है।
वर्धमानः महावीरः एतस्य जैनधर्मस्य अन्त्यतमः महापुरुषः आसीत्। Vardhamaanah Mahaaveerah etasya Jainadharmasya antyatamah mahaapurushah aaseet. वर्धमान महावीर इस जैन धर्म के अंतिम महान पुरुष थे।
तस्य जन्म ईसापूर्वे 599 तमे वर्षे वैशालीनगरस्य कुण्डग्रामे अभवत्। Tasya janma Eesaapurve 599 tame varshe Vaishaaleenagarasya Kundagraame abhavat. उनका जन्म ईसा से 599 वर्ष पूर्व वैशाली नगर के कुंडग्राम में हुआ।
बाल्यकाले तस्य नाम वर्धमानः इत्यासीत्। Baalyakaale tasya naam Vardhamaanah ityaaseet. बचपन में उनका नाम वर्धमान था।
तस्य पितुः नाम सिद्धार्थः, मातुः नाम त्रिशला इत्यासीत्। Tasya pituh naam Siddhaarthah, maatuh naam Trishalaa ityaaseet. उनके पिता का नाम सिद्धार्थ और माता का नाम त्रिशला था।
सः शैशवात् एव बुद्धिमान्, सदाचारसम्पन्नः, विचारशीलश्च आसीत्। Sah shaishavaat eva buddhimaan, sadaachaarasampannah, vichaarasheelashcha aaseet. वे बचपन से ही बुद्धिमान, सदाचारी और विचारशील थे।
तस्य विवाहः यशोदेन्या राजकुमार्या सह अभवत्। Tasya vivaahah Yashodenyaa raajakumaaryaa saha abhavat. उनका विवाह राजकुमारी यशोदा से हुआ।
तस्य एका पुत्री प्रियदर्शिनी अजायत। Tasya ekaa putree Priyadarshinee ajaayata. उनकी एक पुत्री प्रियदर्शिनी हुई।
वर्धमानः बाल्यकालादेव विरक्तः आसीत्। Vardhamaanah baalyakaalaadeva viraktah aaseet. वर्धमान बचपन से ही विरक्त थे।
समाजे प्रचलिताः आडम्बराः, वर्णभेदः, जीवहिंसा च तस्य मनसः विकलतायाः कारणानि आसन्। Samaaje prachitaah aadambaraah, varnabhedah, jeevahimsaa cha tasya manasah vikalataayaah kaaranani aasan. समाज में फैले आडंबर, ऊँच-नीच और हिंसा उनके मन को व्याकुल करते थे।
पितरि दिवङ्गते तस्य मनः शोकाकुलम् अभवत्। Pitari divangate tasya manah shokaakulam abhavat. पिता के देहांत पर उनका मन शोक से भर गया।
मोहं मायां च परित्यज्य सः संन्यासं गृहीतवान्। Moham maayaam cha parityajya sah sannyaasam griheetavaan. मोह और माया छोड़कर उन्होंने संन्यास ग्रहण किया।
द्वादशवर्षाणि यावत् तपः तप्त्वा सः ज्ञानं प्राप्तवान्। Dvaadashavarshaani yaavat tapah taptvaa sah jnaanam praaptavaan. बारह वर्षों की तपस्या के बाद उन्होंने ज्ञान प्राप्त किया।
महावीरः जैनधर्मस्य अन्तिमः चतुर्विंशः तीर्थङ्करः आसीत्। Mahaaveerah Jainadharmasya antimah chaturvimshah teerthankarah aaseet. महावीर जैन धर्म के अंतिम चौबीसवें तीर्थंकर थे।
ज्ञानप्राप्तेः अनन्तरं महावीरः त्रिंशद् वर्षाणि यावत् जैनधर्मस्य महता उत्साहेन प्रचारम् अकरोत्। Jñānaprāpteḥ anantaram Mahāvīraḥ triṁśad varṣāṇi yāvat Jainadharmasya mahatā utsāhena pracāram akarot. ज्ञान प्राप्ति के बाद महावीर ने तीस वर्षों तक बड़े उत्साह से जैन धर्म का प्रचार किया।
शनैः शनैः भारतस्य प्रायः सर्वेषु राज्येषु जैनधर्मस्य सम्यक् प्रचारः सञ्जातः। Śanaiḥ śanaiḥ Bhāratasya prāyaḥ sarveṣu rājyēṣu Jainadharmasya samyak pracāraḥ sañjātaḥ. धीरे-धीरे भारत के लगभग सभी राज्यों में जैन धर्म का उचित प्रचार हो गया।
तेन प्रवर्तितः मार्गः जनानां केवलं मोक्षमार्गः न आसीत्, अपि तु सामाजिकजीवनस्य प्रशस्तदिशा अपि। Tena pravartitaḥ mārgaḥ janānāṁ kevalaṁ mokṣamārgaḥ na āsīt, api tu sāmājikajīvanasya praśastadiśā api. उनके द्वारा प्रवर्तित मार्ग केवल मोक्ष का मार्ग ही नहीं था, बल्कि सामाजिक जीवन की श्रेष्ठ दिशा भी था।
महावीरस्य उपदेशानुसारं सम्यक्-दर्शनम्, सम्यक्-ज्ञानम्, सम्यक्-चरित्रम् इति त्रिरत्नोपासना जनाः मोक्षं लभन्ते। Mahāvīrasya upadeśānusāraṁ samyak-darśanam, samyak-jñānam, samyak-caritram iti triratnopāsanayā janāḥ mokṣaṁ labhante. महावीर के उपदेश के अनुसार सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान और सम्यक चरित्र—इन तीन रत्नों के पालन से लोग मोक्ष प्राप्त करते हैं।
शुद्धाचारणाय सत्य-अहिंसा-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहः इति पञ्चमहाव्रतानां विधानं सः अकरोत्। Śuddhācāraṇāya satya-ahimsā-asteya-brahmacarya-aparigrahaḥ iti pañcamahāvratānāṁ vidhānaṁ saḥ akarot. शुद्ध आचरण के लिए उन्होंने सत्य, अहिंसा, अस्तेय, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह—इन पाँच महाव्रतों का विधान किया।
साधारणजनैः सह विवेकशील-उदारताशीलभूत्वा राजानः अपि तस्य उपदेशैः प्रभाविताः अभवन्। Sādhāraṇajanaiḥ saha vivekaśīla-udāratāśīla-bhūtvā rājānaḥ api tasya upadeśaiḥ prabhāvitāḥ abhavan. साधारण लोगों के साथ-साथ विवेकशील और उदार स्वभाव वाले राजा भी उनके उपदेशों से प्रभावित हुए।
तेनोपदिष्टः मार्गः सत्यं अहिंसा च आधारभूतौ स्तः। Tenopadiṣṭaḥ mārgaḥ satyaṁ ahimsā ca ādhārabhūtau staḥ. उनके द्वारा बताया गया मार्ग सत्य और अहिंसा पर आधारित था।
द्विसप्ततिवर्षे पाटलिपुत्रसमीपे पावापुर्यां महावीरः कर्णे जातः निर्वाणं च प्राप्तः। Dvisaptativarṣe Pāṭaliputrasamīpe Pāvāpuryāṁ Mahāvīraḥ karṇe jātaḥ nirvāṇaṁ ca prāptaḥ. बहत्तर वर्ष की आयु में पाटलिपुत्र के समीप पावापुरी में महावीर रोगी होकर निर्वाण को प्राप्त हुए।
शब्दार्थ (Vocabulary)
Sanskrit Pronunciation Hindi Meaning
वर्धमानःVardhamānaḥबढ़ने वाला / नाम
महावीरःMahāvīraḥमहान वीर
जैनधर्मःJainadharmaḥजैन धर्म
महापुरुषःMahāpuruṣaḥमहान व्यक्ति
जन्मJanmaजन्म
बाल्यकालःBālyakālaḥबचपन
शैशवात्Śaiśavātबचपन से
बुद्धिमान्Buddhimānबुद्धिमान
सदाचारसम्पन्नःSadācārasampannaḥसदाचार से युक्त
विरक्तःViraktaḥवैराग्ययुक्त
आडम्बराःĀḍambarāḥदिखावा
वर्णभेदःVarṇabhedaḥऊँच-नीच का भेद
जीवहिंसाJīvahiṁsāप्राणियों की हिंसा
शोकाकुलम्Śokākulamशोक से व्याकुल
संन्यासःSannyāsaḥत्याग
तपःTapaḥतपस्या
ज्ञानम्Jñānamज्ञान
तीर्थङ्करःTīrthaṅkaraḥमोक्ष मार्ग दिखाने वाला
प्रचारःPracāraḥप्रसार
मोक्षःMokṣaḥमुक्ति
त्रिरत्नानिTriratnāniतीन रत्न
अहिंसाAhiṁsāहिंसा न करना
सत्यंSatyamसत्य
अपरिग्रहःAparigrahaḥसंग्रह न करना
निर्वाणम्Nirvāṇamमोक्ष / मुक्ति
अभ्यास प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1
उच्चारणं कृत्वा पुस्तिकायां च लिखत। Ucchāraṇaṁ kṛtvā pustikāyāṁ ca likhata. उच्चारण करके पुस्तिका में लिखिए। वर्धमानः, त्रिरत्नोपासना, शोकाकुलम्, अपरिग्रहः, दिवङ्गते, विवेकशीलः, द्विसप्ततिवर्षे। Vardhamānaḥ, triratnopāsanā, śokākulam, aparigrahaḥ, divaṅgate, vivekaśīlaḥ, dvisaptativarṣe. वर्धमान, त्रिरत्नों की उपासना, शोक से व्याकुल, संग्रह न करना, मृत्यु होने पर, विवेकशील, बहत्तर वर्ष में।
उत्तर: एते शब्दाः शुद्धोच्चारणेन लिखिताः। Ete śabdāḥ śuddhoccāraṇena likhitāḥ. ये शब्द शुद्ध उच्चारण के साथ लिखे गए।
प्रश्न 2
(क) वर्धमानमहावीरस्य पितुः नाम किम् आसीत् ? (Ka) Vardhamāna-mahāvīrasya pituḥ nāma kim āsīt? (क) वर्धमान महावीर के पिता का नाम क्या था?
उत्तर: वर्धमानमहावीरस्य पितुः नाम सिद्धार्थः आसीत्। Vardhamāna-mahāvīrasya pituḥ nāma Siddhārthaḥ āsīt. वर्धमान महावीर के पिता का नाम सिद्धार्थ था।
(ख) वर्धमानमहावीरस्य मातुः नाम किम् आसीत् ? (Kha) Vardhamāna-mahāvīrasya mātuḥ nāma kim āsīt? (ख) वर्धमान महावीर की माता का नाम क्या था?
उत्तर: वर्धमानमहावीरस्य मातुः नाम त्रिशला आसीत्। Vardhamāna-mahāvīrasya mātuḥ nāma Triśalā āsīt. वर्धमान महावीर की माता का नाम त्रिशला था।
(ग) त्रिरत्नोपासनया जनाः किं लभन्ते ? (Ga) Triratnopāsanayā janāḥ kiṁ labhante? (ग) त्रिरत्नों के पालन से लोग क्या प्राप्त करते हैं?
उत्तर: त्रिरत्नोपासनया जनाः मोक्षं लभन्ते। Triratnopāsanayā janāḥ mokṣaṁ labhante. त्रिरत्नों के पालन से लोग मोक्ष प्राप्त करते हैं।
(घ) जैनधर्मस्य अन्तिमः तीर्थङ्करः कः आसीत् ? (Gha) Jainadharmasya antimah tīrthaṅkaraḥ kaḥ āsīt? (घ) जैन धर्म के अंतिम तीर्थंकर कौन थे?
उत्तर: जैनधर्मस्य अन्तिमः तीर्थङ्करः महावीरः आसीत्। Jainadharmasya antimah tīrthaṅkaraḥ Mahāvīraḥ āsīt. जैन धर्म के अंतिम तीर्थंकर महावीर थे।
प्रश्न 3
(क) महावीरः कति वर्षाणि यावत् जैनधर्मस्य प्रचारम् अकरोत् ? (Ka) Mahāvīraḥ kati varṣāṇi yāvat Jainadharmasya pracāram akarot? (क) महावीर ने कितने वर्षों तक जैन धर्म का प्रचार किया?
उत्तर: महावीरः त्रिंशद् वर्षाणि यावत् जैनधर्मस्य प्रचारम् अकरोत्। Mahāvīraḥ triṁśad varṣāṇi yāvat Jainadharmasya pracāram akarot. महावीर ने तीस वर्षों तक जैन धर्म का प्रचार किया।
(ख) महावीरस्य जन्म कुत्र अभवत् ? (Kha) Mahāvīrasya janma kutra abhavat? (ख) महावीर का जन्म कहाँ हुआ?
उत्तर: महावीरस्य जन्म वैशालीनगरस्य कुण्डग्रामे अभवत्। Mahāvīrasya janma Vaiśālīnagarasya Kuṇḍagrāme abhavat. महावीर का जन्म वैशाली नगर के कुण्डग्राम में हुआ।
(ग) महावीरस्य पुत्र्याः नाम किम् आसीत् ? (Ga) Mahāvīrasya putryāḥ nāma kim āsīt? (ग) महावीर की पुत्री का नाम क्या था?
उत्तर: महावीरस्य पुत्र्याः नाम प्रियदर्शिनी आसीत्। Mahāvīrasya putryāḥ nāma Priyadarśinī āsīt. महावीर की पुत्री का नाम प्रियदर्शिनी था।
(घ) महावीरात् पूर्वं कति तीर्थङ्कराः अभवन् ? (Gha) Mahāvīrāt pūrvaṁ kati tīrthaṅkarāḥ abhavan? (घ) महावीर से पहले कितने तीर्थंकर हुए?
उत्तर: महावीरात् पूर्वं त्रयोविंशतिः तीर्थङ्कराः अभवन्। Mahāvīrāt pūrvaṁ trayoviṁśatiḥ tīrthaṅkarāḥ abhavan. महावीर से पहले तेईस तीर्थंकर हुए थे।
प्रश्न 4
(क) कानि पञ्च महाव्रतानि सन्ति ? (Ka) Kāni pañca mahāvratāni santi? (क) पाँच महाव्रत कौन-कौन से हैं?
उत्तर: सत्यं, अहिंसा, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः इति पञ्च महाव्रतानि सन्ति। Satyaṁ, ahiṁsā, asteyam, brahmacaryam, aparigrahaḥ iti pañca mahāvratāni santi. सत्य, अहिंसा, अस्तेय, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह—ये पाँच महाव्रत हैं।
(ख) त्रिरत्नानि कानि सन्ति ? (Kha) Triratnāni kāni santi? (ख) त्रिरत्न कौन-कौन से हैं?
उत्तर: सम्यक्दर्शनम्, सम्यक्ज्ञानम्, सम्यक्चरित्रम् इति त्रिरत्नानि सन्ति। Samyakdarśanam, samyakjñānam, samyakcaritram iti triratnāni santi. सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान और सम्यक चरित्र—ये त्रिरत्न हैं।
प्रश्न 5
महावीरः जैनधर्मस्य श्रेष्ठः महापुरुषः Mahāvīraḥ Jainadharmasya śreṣṭhaḥ mahāpuruṣaḥ ___. महावीर जैन धर्म के श्रेष्ठ महापुरुष ___।
उत्तर: आसीत्। Āsīt. थे।
प्रश्न 6
मतानुसारं = मत + अनुसारं Matānusāraṁ = mata + anusāram मत के अनुसार
उत्तर: इत्यासीत् = इति + आसीत् Ityāsīt = iti + āsīt ऐसा था
प्रश्न 7
(क) वर्धमान महावीर जैनधर्म के चौबीसवें तीर्थंकर थे। (Ka) Vardhamān Mahāvīr Jainadharm ke choubīsvē tīrthaṅkar the. (क) हिंदी वाक्य का संस्कृत अनुवाद।
उत्तर: वर्धमानमहावीरः जैनधर्मस्य चतुर्विंशः तीर्थङ्करः आसीत्। Vardhamāna-mahāvīraḥ Jainadharmasya chaturviṁśaḥ tīrthaṅkaraḥ āsīt. वर्धमान महावीर जैन धर्म के चौबीसवें तीर्थंकर थे।

पाठसार / Moral

यह पाठ वर्धमान महावीर के जीवन और उपदेशों का वर्णन करता है। महावीर ने सत्य, अहिंसा, त्याग और आत्मसंयम का मार्ग दिखाया। त्रिरत्न और पंचमहाव्रत मानव जीवन को शुद्ध और सार्थक बनाते हैं। उनका जीवन सामाजिक समानता और करुणा की प्रेरणा देता है।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top