एकादशः पाठः — गणतन्त्रदिवस-समारोहः (संवाद)
प्रभाकरः —
prabhākaraḥ —
प्रभाकर बोल रहा है —
मित्र जैकब! शृणु। गणतन्त्रदिवसस्य समारोहः भविष्यति।
mitra jaikaba! śṛṇu. gaṇatantradivasasya samārohaḥ bhaviṣyati.
हे मित्र जैकब! सुनो। गणतन्त्र-दिवस का समारोह होने वाला है।
तस्य दर्शनाय वयं गमिष्यामः।
tasya darśanāya vayaṃ gamiṣyāmaḥ.
उस समारोह को देखने के लिए हम जायेंगे।
सलीमः हि मम अवदत् यत् सः अपि तत्र गमिष्यति।
salīmaḥ hi mama avadat yat saḥ api tatra gamiṣyati.
सलीम ने भी मुझसे कहा है कि वह भी वहाँ जायेगा।
किं त्वमपि तत्र चलिष्यसि?
kiṃ tvam api tatra caliṣyasi?
क्या तुम भी वहाँ चलोगे?
जैकबः — मित्र! गणतन्त्रदिवसस्य समारोहः किमर्थं भवति?
jaikabaḥ — mitra! gaṇatantradivasasya samārohaḥ kimarthaṃ bhavati?
जैकब — मित्र! गणतन्त्र-दिवस का समारोह क्यों होता है?
प्रभाकरः — अहो! किं त्वं न जानासि यत् प्रथमगणतन्त्रदिवसात् एव स्वातन्त्रभारतस्य स्वकीयं नवनीं संविधायनम् आरब्धम् आसीत्।
prabhākaraḥ — aho! kiṃ tvaṃ na jānāsi yat prathama-gaṇatantra-divasāt eva svātantra-bhāratasya svakīyaṃ navanīṃ saṃvidhāyanam ārabdham āsīt.
प्रभाकर — अरे! क्या तुम नहीं जानते कि प्रथम गणतन्त्र-दिवस से ही स्वतन्त्र भारत का अपना नया संविधान लागू होना प्रारम्भ हुआ था।
जैकबः — गणतन्त्रदिवसस्य आरम्भः कदा अभवत्?
jaikabaḥ — gaṇatantradivasasya ārambhaḥ kadā abhavat?
जैकब — गणतन्त्र-दिवस का आरम्भ कब हुआ?
प्रभाकरः — अद्यैव तु अस्माकम् अध्यापकः गणतन्त्रविषये अवदत् यत् 26.01.1950 ईसवी वर्षे प्रथम-गणतन्त्रदिवसः समारोहः अभवत्।
prabhākaraḥ — adyaiva tu asmākam adhyāpakaḥ gaṇatantra-viṣaye avadat yat 26.01.1950 īsavī varṣe prathama-gaṇatantra-divasaḥ samārohaḥ abhavat.
प्रभाकर — अभी हमारे अध्यापक ने बताया कि 26 जनवरी 1950 ई. में प्रथम गणतन्त्र-दिवस का समारोह हुआ था।
जैकबः — अयं समारोहः कुत्र भविष्यति, तथा च तत्र किं भविष्यति?
jaikabaḥ — ayaṃ samārohaḥ kutra bhaviṣyati, tathā ca tatra kiṃ bhaviṣyati?
जैकब — यह समारोह कहाँ होगा, और वहाँ क्या-क्या होगा?
प्रभाकरः — अयं समारोहः सम्पूर्णे देशे आयोजितो भविष्यति।
prabhākaraḥ — ayaṃ samārohaḥ sampūrṇe deśe āyojito bhaviṣyati.
प्रभाकर — यह समारोह पूरे देश में आयोजित होगा।
विद्यालयेषु, जन्ताल्येषु, कार्यालयेषु च ध्वजारोहणम् भवति।
vidyālayeṣu, jantāl yeṣu, kāryālayeṣu ca dhvajārohaṇam bhavati.
विद्यालयों, कारख़ानों और कार्यालयों में ध्वजारोहण होता है।
विद्यालयेषु बालकाः क्रीडाङ्गणे सोत्साहं खेलिष्यन्ति।
vidyālayaeṣu bālakāḥ krīḍāṅgaṇe sotsāhaṃ kheliṣyanti.
विद्यालयों में बच्चे खेल के मैदान में उत्साह से खेलेंगे।
ततः शिक्षकाः सर्वेभ्यः मोदकं वितरिष्यन्ति।
tataḥ śikṣakāḥ sarvebhyaḥ modakaṃ vitariṣyanti.
फिर शिक्षक सबको मिठाई बाँटेंगे।
जैकबः — भारतराष्ट्रस्य राजधानीया दिल्ली-नगर्याः शृणु—किं किं भविष्यति?
jaikabaḥ — bhārat-rāṣṭrasya rādhānīyā dilli-nagaryāḥ śṛṇu — kiṃ kiṃ bhaviṣyati?
जैकब — भारत की राजधानी दिल्ली नगर में क्या-क्या होगा, यह भी बताओ।
प्रभाकरः — तत्र भारतस्य इदं किञ्चन स्थाने राष्ट्रपतिः राष्ट्रं सम्बोधयिष्यति।
prabhākaraḥ — tatra bhāratasya idaṃ kiñcana sthāne rāṣṭrapatiḥ rāṣṭraṃ sambodhayiṣyati.
प्रभाकर — वहाँ भारत के एक विशेष स्थान पर राष्ट्रपति राष्ट्र को सम्बोधित करेंगे।
तदनन्तरं भारतीय-सैनिकाः विविधेषु समूहेषु तस्य समक्षम् आगत्य तस्याभिवन्दनं करिष्यन्ति।
tadanantaraṃ bhāratīya-sainikāḥ vividheṣu samūheṣu tasya samakṣam āgatya tasyābhivandanaṃ kariṣyanti.
उसके बाद भारतीय सैनिक विभिन्न दलों में उसके सामने से मार्च करते हुए आकर उसे सलामी देंगे।
जैकबः — गणतन्त्रदिवस-समारोहः अन्यत् किं किं भवति?
jaikabaḥ — gaṇatantra-divasa-samārohaḥ anyat kiṃ kiṃ bhavati?
जैकब — गणतन्त्र-दिवस के समारोह में और क्या-क्या होता है?
प्रभाकरः — विभिन्नेषु राज्येषु जनाः अस्य समारोहस्य दर्शनाय तत्र गच्छन्ति।
prabhākaraḥ — vibhinnēṣu rājyēṣu janāḥ asya samārohasya darśanāya tatra gacchanti.
प्रभाकर — देश के विभिन्न राज्यों से लोग इस समारोह को देखने वहाँ जाते हैं।
स्व-स्वराष्ट्रस्य कलात्मकृतयः प्रदर्शयित्वा तत् नवनीत्।
sva-sva-rāṣṭrasya kalātmakṛtayaḥ pradarśayitvā tat navanīt.
वे अपने-अपने राज्य की कलात्मक झाँकियाँ और कृतियाँ प्रदर्शित करते हैं।
जैकबः — किं दिल्लीवासिनः एव भारतस्य यान्ति?
jaikabaḥ — kiṃ dillīvāsinaḥ eva bhāratasya yānti?
जैकब — क्या केवल दिल्लीवासी ही वहाँ जाते हैं?
प्रभाकरः — नेव, नेव। सर्वेभिः भारतीयैः सम्मिलिताः भविष्यन्ति। समारोहः सम्पूर्णे राष्ट्रस्यास्ति।
prabhākaraḥ — neva, neva. sarvebhiḥ bhāratīyaiḥ saṃmilitāḥ bhaviṣyanti. samārohaḥ sampūrṇe rāṣṭrasyāsti.
प्रभाकर — नहीं, नहीं। सभी भारतीय मिलकर भाग लेंगे। यह समारोह पूरे राष्ट्र का होता है।
जैकबः — तर्हि अहमपि तत्र सम्मिलितः भविष्यामि। स्वामी, वयं हेमीदमपि तत्र नेतव्याः।
jaikabaḥ — tarhi aham api tatra saṃmilitaḥ bhaviṣyāmi. svāmi, vayaṃ hemīdam api tatra netavyāḥ.
जैकब — तब तो मैं भी वहाँ सम्मिलित होऊँगा। मित्र, हमें यह सब भी वहाँ ले जाना चाहिए।
प्रभाकरः — शोभनम्।
prabhākaraḥ — śobhanam.
प्रभाकर — बहुत अच्छा।
शब्दार्थ-सूची (Vocabulary – 25+ Words)
| संस्कृत | उच्चारण | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| गणतन्त्रदिवसः | gaṇatantra-divasaḥ | गणतन्त्र दिवस |
| समारोहः | samārohaḥ | समारोह, उत्सव |
| दर्शनाय | darśanāya | दर्शन के लिए |
| गमिष्यामः | gamiṣyāmaḥ | हम जायेंगे |
| चलिष्यसि | caliṣyasi | तुम चलोगे |
| प्रथमगणतन्त्रदिवसः | prathama-gaṇatantra-divasaḥ | पहला गणतन्त्र दिवस |
| स्वकीयम् | svakīyam | अपना |
| नवनीं संविधायनम् | navanīṃ saṃvidhāyanam | नया संविधान |
| आरब्धम् | ārabdham | आरम्भ किया गया |
| अद्यैव | adyaiva | अभी अभी |
| अध्यापकः | adhyāpakaḥ | शिक्षक |
| आयोजितः | āyojitaḥ | आयोजित |
| विद्यालयेषु | vidyālayaeṣu | विद्यालयों में |
| जन्ताल्येषु | jantāl yeṣu | कारखानों में |
| ध्वजारोहणम् | dhvajārohaṇam | ध्वज फहराना |
| क्रीडाङ्गणम् | krīḍāṅgaṇam | खेल का मैदान |
| मोदकं | modakam | मिठाई, लड्डू |
| वितरिष्यन्ति | vitariṣyanti | बाँटेंगे |
| राष्ट्रपतिः | rāṣṭrapatiḥ | राष्ट्रपति |
| सम्बोधयिष्यति | sambodhayiṣyati | सम्बोधित करेगा |
| सैनिकाः | sainikāḥ | सैनिक |
| समूहेषु | samūheṣu | समूहों में |
| तस्याभिवन्दनम् | tasyābhivandanam | उसका अभिनन्दन, सलामी |
| कलात्मकृतयः | kalātmakṛtayaḥ | कलात्मक कृतियाँ, झाँकियाँ |
| सम्मिलिताः | saṃmilitāḥ | सम्मिलित, शामिल |
| शोभनम् | śobhanam | सुन्दर, अच्छा |
अभ्यासः — समाधान सहित
1. उच्चारणं कृत्वा पुस्तिकायां च लिखत —
आरब्धमस्ति
आरब्धमस्ति
ārabdham asti
यह प्रारम्भ हो चुका है / शुरू हो गया है।
अधुना
अधुना
adhunā
अब, आज ही, अभी।
तस्याभिनन्दनम्
तस्याभिनन्दनम्
tasyābhinandanam
उसका अभिनन्दन, उसके प्रति सम्मान।
कलात्मकृतयः
कलात्मकृतयः
kalātmakṛtayaḥ
कलात्मक रचनाएँ / झाँकियाँ।
2. एकपदेन उत्तरत् —
(क) गणतन्त्रदिवसे समारोहः कदा भवति?
उत्तरम् — २६ जनवरी
uttaram — 26 janavarī
उत्तर — 26 जनवरी को।
(ख) गणतन्त्रदिवसे कः राष्ट्रं सम्बोधयति?
उत्तरम् — राष्ट्रपतिः
uttaram — rāṣṭrapatiḥ
उत्तर — राष्ट्रपति।
(ग) अस्माकं देशस्य राजधानी का अस्ति?
उत्तरम् — दिल्ली
uttaram — dillī
उत्तर — दिल्ली।
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत् —
(क) गणतन्त्रदिवसस्य समारोहः किमर्थं भवति?
स्वातन्त्र्यभारतस्य नवसंविधानस्य आरम्भस्मरणार्थं गणतन्त्रदिवसस्य समारोहः भवति।
svātantrya-bhāratasya nava-saṃvidhānasyārambha-smaraṇārthaṃ gaṇatantra-divasasya samārohaḥ bhavati.
स्वतन्त्र भारत के नये संविधान के प्रारम्भ की स्मृति में गणतन्त्र-दिवस का समारोह होता है।
(ख) प्रथम-गणतन्त्र-दिवस-समारोहस्य आरम्भः कदा अभवत्?
प्रथम-गणतन्त्रदिवसस्य समारोहः २६ जनवरी १९५० ईसवी वर्षे अभवत्।
prathama-gaṇatantra-divasasya samārohaḥ 26 janavarī 1950 īsavī varṣe abhavat.
पहला गणतन्त्र-दिवस समारोह 26 जनवरी 1950 ईसवी में हुआ।
(ग) गणतन्त्र-दिवसे किं किं भवति?
गणतन्त्रदिवसे विद्यालयेषु ध्वजारोहणं बालकानां क्रीडाः शिक्षकैः मोदकवितरणं च भवति।
gaṇatantra-divase vidyālayaeṣu dhvajārohaṇaṃ bālakānāṃ krīḍāḥ śikṣakaiḥ modaka-vitaraṇaṃ ca bhavati.
गणतन्त्र-दिवस पर विद्यालयों में ध्वजारोहण, बच्चों के खेल और शिक्षकों द्वारा मिठाई बाँटना होता है।
4. मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत —
मञ्जूषा — भूः, हूः, अधुना, अथा
उदाहरणम् — अहं हूः गीताम् अपठम्।
udāharaṇam — ahaṃ hūḥ gītām apaṭham.
उदाहरण — मैंने कल (बीते हुए) गीता पढ़ी।
(क) त्वम् … कुत्र गमिष्यसि?
त्वम् अधुना कुत्र गमिष्यसि?
tvam adhunā kutra gamiṣyasi?
तुम अब कहाँ जाओगे?
(ख) … गणतन्त्र-दिवसस्य उत्सवः अस्ति।
अधुना गणतन्त्रदिवसस्य उत्सवः अस्ति।
adhunā gaṇatantra-divasasya utsavaḥ asti.
आज गणतन्त्र-दिवस का उत्सव है।
(ग) देशः स्वतन्त्रः अस्ति।
देशः स्वतन्त्रः अस्ति।
deśaḥ svatantraḥ asti.
देश स्वतन्त्र है। (यह वाक्य पहले से पूर्ण है।)
5. अधोलिखित क्रियापदानां धातु, लकार, पुरुष, वचनम् —
भविष्यति
भविष्यति — भू धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
bhaviṣyati — bhū dhātuḥ, lṛṭ lakāraḥ, prathama-puruṣaḥ, ekavacanam.
“भविष्यति” — भू धातु का लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन; अर्थ: वह होगा।
पतिष्यति
पतिष्यति — पत् धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
patiṣyati — pat dhātuḥ, lṛṭ lakāraḥ, prathama-puruṣaḥ, ekavacanam.
“पतिष्यति” — पत् धातु का लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन; अर्थ: वह गिरेगा।
नेष्यति
नेष्यति — नी धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
neṣyati — nī dhātuḥ, lṛṭ lakāraḥ, prathama-puruṣaḥ, ekavacanam.
“नेष्यति” — नी धातु का लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन; अर्थ: वह ले जाएगा।
6. चित्र-निर्माणं कुरुत —
राष्ट्रध्वजः, राष्ट्रपतक्षी, राष्ट्रपुरुषम्
विद्यार्थिनः एतेषां पदानां अनुसारं राष्ट्रध्वजस्य, राष्ट्रपतेः तथा देशभक्तस्य पुरुषस्य चित्राणि निर्मास्यन्ति।
vidyārthinaḥ eteṣāṃ padānām anusāraṃ rāṣṭradhvajasya, rāṣṭrapateḥ tathā deśabhaktasya puruṣasya citrāṇi nirmāsyanti.
विद्यार्थी इन शब्दों के अनुसार राष्ट्रध्वज, राष्ट्रपति और किसी देशभक्त पुरुष के चित्र बनाएँगे।
7. अधोलिखित पदानि प्रयुज्य वाक्यरचनां कुरुत —
अध्यापकः
अध्यापकः विद्यार्थिभ्यः गणतन्त्रदिवसस्य कथां वदिष्यति।
adhyāpakaḥ vidyārthibhyaḥ gaṇatantra-divasasya kathāṃ vadiṣyati.
अध्यापक विद्यार्थियों को गणतन्त्र-दिवस की कथा सुनाएगा।
ध्वजारोहणम्
विद्यालये प्रातःकाले ध्वजारोहणम् भविष्यति।
vidyālaye prātaḥkāle dhvajārohaṇam bhaviṣyati.
विद्यालय में प्रातःकाल ध्वजारोहण होगा।
भारतीयाः
सर्वे भारतीयाः उत्सवे सम्मिलिष्यन्ति।
sarve bhāratīyāḥ utsave saṃmiliṣyanti.
सभी भारतीय उत्सव में सम्मिलित होंगे।
सारांश / Moral
गणतन्त्रदिवसः अस्मान् स्वातन्त्र्यभारतस्य नवसंविधानस्य गौरवं स्मारयति।
gaṇatantra-divasaḥ asmān svātantrya-bhāratasya nava-saṃvidhānasya gauravaṃ smārayati.
गणतन्त्र-दिवस हमें स्वतन्त्र भारत के नये संविधान का गौरव याद दिलाता है।
एषः उत्सवः विद्यालयेषु देशव्यापि कार्यक्रमैः एकतां, देशभक्तिं च वर्धयति। eṣaḥ utsavaḥ vidyālayaeṣu deśa-vyāpi kāryakramaiḥ ekatāṃ deśabhaktiṃ ca vardhayati. यह उत्सव विद्यालयों और पूरे देश में विभिन्न कार्यक्रमों के द्वारा एकता और देशभक्ति को बढ़ाता है।
आम्राः जनाः राष्ट्रध्वजस्य समक्षं समागत्या “जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” इति भावं हृदि निबध्नन्ति। sarve janāḥ rāṣṭradhvajasya samakṣaṃ samāgatya “jananī janmabhūmiśca svargādapi garīyasī” iti bhāvaṃ hṛdi nibadhnanti. सभी लोग राष्ट्रध्वज के सामने एकत्र होकर “जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” की भावना हृदय में बसाते हैं।
एषः उत्सवः विद्यालयेषु देशव्यापि कार्यक्रमैः एकतां, देशभक्तिं च वर्धयति। eṣaḥ utsavaḥ vidyālayaeṣu deśa-vyāpi kāryakramaiḥ ekatāṃ deśabhaktiṃ ca vardhayati. यह उत्सव विद्यालयों और पूरे देश में विभिन्न कार्यक्रमों के द्वारा एकता और देशभक्ति को बढ़ाता है।
आम्राः जनाः राष्ट्रध्वजस्य समक्षं समागत्या “जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” इति भावं हृदि निबध्नन्ति। sarve janāḥ rāṣṭradhvajasya samakṣaṃ samāgatya “jananī janmabhūmiśca svargādapi garīyasī” iti bhāvaṃ hṛdi nibadhnanti. सभी लोग राष्ट्रध्वज के सामने एकत्र होकर “जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” की भावना हृदय में बसाते हैं।