नवमः पाठः — मेलकम्
(navamaḥ pāṭhaḥ — melkam / melkām)
हिन्दी: नौवाँ पाठ — मेला
बाला: चलति मेलकम्
(bālā: calati melkām)
हिन्दी: बालिका: मेला चलता/लग रहा है।
पश्यन्ति वायुलूनकम्।
(paśyanti vāyulūnakam)
हिन्दी: वे गुब्बारे देखते हैं।
खादन्ति तत्र मोदकम्।
(khādanti tatra modakam)
हिन्दी: वे वहाँ लड्डू खाते हैं।
पिबन्ति जलं शीतलम्॥
(pibanti jalaṃ śītalam)
हिन्दी: वे ठण्डा पानी पीते हैं।
तिष्ठन्ति ते हिण्डोलकम्।
(tiṣṭhanti te hiṇḍolakam)
हिन्दी: वे झूले पर बैठते/खड़े रहते हैं।
गायन्ति तत्र गीतकम्।
(gāyanti tatra gītakam)
हिन्दी: वहाँ वे गीत गाते हैं।
खेलन्ति ते परस्परम्।
(khelanti te parasparam)
हिन्दी: वे परस्पर खेलते हैं।
मिलन्ति मित्रमण्डलम्॥
(milanti mitramaṇḍalam)
हिन्दी: वे मित्रमंडल में मिलते हैं।
शब्दावली — Vocabulary (25 words)
| संस्कृत | उच्चारण (हिन्दी) | हिन्दी अर्थ |
| मेलकम् / मेलकम् | melakam | मेला |
| बाला | bālā | लड़की / बच्ची |
| बालाः | bālāḥ | बच्चे (बहु.) |
| पश्यन्ति | paśyanti | देखते हैं |
| वायुलूनकम् | vāyulūnakam | गुब्बारा |
| खादन्ति | khādanti | खाते हैं |
| मोदकम् | modakam | लड्डू (मिठाई) |
| पिबन्ति | pibanti | पीते हैं |
| जलम् | jalam | पानी |
| शीतलम् | śītalam | ठण्डा |
| तिष्ठन्ति | tiṣṭhanti | ठहरते/खड़े होते हैं |
| हिण्डोलकम् | hiṇḍolakam | झूला |
| गायति / गाय़न्ति | gāyanti | गाते हैं |
| गीतकम् | gītakam | गीत (song) |
| खेलन्ति | khelanti | खेलते हैं |
| परस्परम् | parasparam | एक-दूसरे / पारस्परिक रूप से |
| मिलन्ति | milanti | मिलते हैं |
| मित्रमण्डलम् | mitramaṇḍalam | मित्रमंडल |
| मुरली | murali | बांसुरी / बाँसुरी |
| नारिकेलम् | nārikelam | नारियल |
| क्रीडनकम् | krīḍanakam | खिलौना/खेल की चीज़ |
| तुला | tulā | तुला / तराजू |
| हिण्डोलकः | hiṇḍolakaḥ | झूलेवाला (operator) |
| आनन्दम् | ānandam | खुशी / आनंद |
| तत्र | tatra | वहाँ |
अभ्यास (Solved) — चित्र और वाक्य
1. चित्रों को देखकर शब्द पढ़िए — (मौखिक)
(murali, narkikelam, krīḍanakam, tulā)
हिन्दी: बांसुरी, नारियल, खिलौना/खेल-वस्तु, तराजू
2. उदाहरण को देखकर वाक्य बनाइए — (लिखित)
(क) बालाः: चलन्ति मेलकम्। — (bālāḥ: chalanti melakam.) — हिन्दी: बच्चे मेले में चलते हैं।
(ख) बालाः: खादन्ति मोदकम्। — (bālāḥ: khādanti modakam.) — हिन्दी: बच्चे लड्डू खाते हैं।
(ग) बालकाः: तिष्ठन्ति हिण्डोलकं। — (bālakāḥ: tiṣṭhanti hiṇḍolakaṃ.) — हिन्दी: बच्चे झूले पर बैठते हैं।
(घ) वानराः/पशवः: (यदि चित्र में हों) — उदाहरण
3. इस कविता में से ऐसे शब्द छाँटकर लिखिए जिनके अन्त में ‘म्’ आया हो (उदा. शीतलम्)
उत्तर (उदाहरण): शीतलम्, मोदकम्, हिण्डोलकम्, गीतकम्, मेलकम्
4. चित्र और शब्द का मिलान (उदाहरण):
- बांसुरी (मुरली) → मुरली
- नारियल → नारिकेलम्
- गुब्बारा → वायुलूनकम्
- लड्डू → मोदकम्
- झूला → हिण्डोलकम्
नोट: ऊपर दिये गये उत्तरों में प्रश्न, उच्चारण और हिन्दी अर्थ — सभी दिए हैं ताकि शिक्षक सीधे बोर्ड पर पढ़ाकर अभ्यास करवा सकें।
Moral (English)
Fairs bring people together — children play, sing and share treats. Simple joys and friendship grow at such gatherings.
नीति (हिन्दी)
मेले लोगों को एक साथ लाते हैं — बच्चे खेलते हैं, गाते हैं और आनंद बाँटते हैं। ऐसे आयोजनों से मित्रता और सुख बढ़ता है।