
पाठ – स्वतंत्रता-दिवसः | Swatantrata Divas Sanskrit Lesson with Meaning (Class 5)
स्वतन्त्रता-दिवसः’ संस्कृत पाठ में हमारे राष्ट्रीय पर्व स्वतंत्रता दिवस का वर्णन है।
यह पाठ विद्यालय और राष्ट्र में मनाए जाने वाले उत्सव, ध्वजारोहण, राष्ट्रगान, और एकता का महत्व सिखाता है।
स्वतन्त्रतादिवसः देशस्य मुख्यः पर्व अस्ति।
(उच्चारण: svatantratā-divasaḥ deśasya mukhyaḥ parva asti)
अर्थ: स्वतंत्रता-दिवस देश का मुख्य पर्व है।
अगस्त्-मासस्य पञ्चदश-दिनाङ्के अयम् उत्सवः भवति।
(उच्चारण: agast-māsasya pañcadaśa-dināṅke ayam utsavaḥ bhavati)
अर्थ: अगस्त मास की पंद्रह तारीख़ को यह उत्सव होता है।
देशस्य प्रधानमन्त्री रक्तदुर्गे त्रिवर्णं ध्वजम् आरोहयति।
(उच्चारण: deśasya pradhānamantrī raktadurge tripūrṇa? त्रिवर्णध्वजम् arohayati)
अर्थ: देश का प्रधानमन्त्री (लाल किले पर) त्रिवर्ण-झण्डा फहराते हैं।
विद्यालयेषु अपि अयम् उत्सवः भवति।
(उच्चारण: vidyālayesu api ayam utsavaḥ bhavati)
अर्थ: विद्यालय में भी यह उत्सव होता है।
सर्वे छात्राः स्वच्छं गणवेशं परिधाय विद्यालयम् आगच्छन्ति।
(उच्चारण: sarve chātrāḥ svacchaṃ gaṇaveśaṃ paridhāya vidyālayam āgacchanti)
अर्थ: सभी विद्यार्थी स्वच्छ गणवेश पहनकर विद्यालय में आते हैं।
प्रधानाध्यापकः ध्वजारोहणं करोति।
(उच्चारण: pradhānādhyāpakaḥ dhvajārohaṇaṃ karoti)
अर्थ: प्रधानाध्यापक झण्डा फहराते हैं।
सर्वे राष्ट्रगानं गायन्ति।
(उच्चारण: sarve rāṣṭragānaṃ gāyanti)
अर्थ: सब लोग राष्ट्रगान गाते हैं।
छात्राः विविधान्-कार्यक्रमान् कुर्वन्ति।
(उच्चारण: chātrāḥ vivid-ān-kāryakramaān kurvanti)
अर्थ: विद्यार्थियों द्वारा अलग-अलग कार्यक्रम किए जाते हैं।
अन्ते मिष्टान्नवितरणं भवति।
(उच्चारण: ante miṣṭānnavitaraṇaṃ bhavati)
अर्थ: अंत में मिठाइयाँ बाँटी जाती हैं।
इदं पर्व राष्ट्रस्य एकतायाः प्रतीकम् अस्ति।
(उच्चारण: idaṃ parva rāṣṭrasya ekatāyāḥ pratikam asti)
अर्थ: यह पर्व देश की एकता का प्रतीक है।
शब्दार्थाः: पञ्चदश-दिनाङ्के — पन्द्रह तारीख को; रक्तदुर्गं — लाल किले पर; त्रिवर्णम् — तीन रंगों वाला; ध्वजम् — झण्डा; परिधाय — धारित कर; मिष्टान्नम् — मिठाइयाँ; गायन्ति — गाते हैं; हर्षपूर्वकम् — प्रसन्नतापूर्वक।
(उच्चारण: śabdārthāḥ: pañcadaśa-dināṅke — pandraḥ tārīkh ko; …)
अर्थ: मुख्य शब्दों की संक्षिप्त व्याख्या।
New Words (शब्दावली) — 25+
| Word | Pronunciation (हिंदी) | Meaning (हिन्दी) |
|---|---|---|
| स्वतन्त्रतादिवसः | svatantratā-divasaḥ | स्वतंत्रता दिवस |
| देश | deśa | देश |
| मुख्यः | mukhyaḥ | मुख्य |
| पर्वः | parvaḥ | पर्व, उत्सव |
| अगस्त्-मास | agast-māsa | अगस्त मास |
| पञ्चदश-दिनाङ्के | pañcadaśa-dināṅke | पन्द्रह तारीख़ को |
| उत्सवः | utsavaḥ | उत्सव |
| प्रधानमन्त्री | pradhānamantrī | प्रधानमंत्री |
| रक्तदुर्गं | raktadurgaṃ | लाल किला |
| त्रिवर्णध्वजम् | trivarṇadhvajaṃ | तीन-रंगी झण्डा |
| विद्यालय | vidyālaya | विद्यालय |
| छात्राः | chātrāḥ | छात्र / विद्यार्थी |
| स्वच्छं | svacchaṃ | स्वच्छ |
| गणवेश | gaṇaveśa | पहनावा / यूनिफ़ॉर्म |
| परिधाय | paridhāya | परिधान करके / पहनकर |
| आगच्छन्ति | āgacchanti | आते हैं |
| प्रधानाध्यापकः | pradhānādhyāpakaḥ | प्रधानाध्यापक |
| ध्वजारोহণं | dhvajārohaṇaṃ | झण्डा फहराना |
| राष्ट्रगानम् | rāṣṭragānam | राष्ट्रगान |
| गायन्ति | gāyanti | गाते हैं |
| विविध | vividha | विभिन्न / विभिन्न प्रकार |
| कार्यक्रमान् | kāryakramān | कार्यक्रम |
| मिष्टान्न | miṣṭānna | मिठाईयाँ |
| वितरणं | vitarṇaṃ | वितरण / बाँटना |
| एकतायाः | ekatāyāḥ | एकता का |
Moral (English):
National festivals like Independence Day unite people, remind citizens of freedom and encourage respect for the nation.
नीति (हिन्दी):
राष्ट्र-पर्व हमें एकता, स्वतन्त्रता के महत्व और देश के प्रति सम्मान की भावना सिखाते हैं।
1. एकपदेन उत्तरत् (Single-word answers)
यथा — देशस्य मुख्यः पर्वः कः अस्ति ? — स्वतन्त्रतादिवसः
(क) सर्वे छात्राः: किं परिधाय विद्यालयम् आगच्छन्ति ? — स्वच्छं गणवेशं (svacchaṃ gaṇaveśaṃ)
(ख) तत्र प्रधानाध्यापकः किं करोति ? — ध्वजारोহণं (dhvajārohaṇaṃ)
(ग) सर्वे किं गायन्ति ? — राष्ट्रगानम् (rāṣṭragānam)
2. वाक्यानि पूरयत् (Fill in the sentences)
यथा — अगस्त्-मासस्य पञ्चदश-दिनाङ्के अयम् उत्सवः भवति।
(क) स्वतंत्रतादिवसे देशस्य प्रधानमन्त्री त्रिवर्णध्वजम् आरोहयति. (trivarṇadhvajaṃ arohayati)
(ख) छात्राः विविधान्-कार्यक्रमान् कुर्वन्ति. (vividhaān-kāryakramān kurvanti)
(ग) सर्वे राष्ट्रगानं गायन्ति. (rāṣṭragānaṃ gāyanti)
3. बहुवचने परिवर्तयत् (Singular → Plural)
| एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|
| भवति | भवन्ति |
| गच्छति | गच्छन्ति |
| गायति | गायन्ति |
| लिखति | लिखन्ति |
4. विपरीतार्थकपदेन मेलयत् (Match opposites)
- दिवसः — रात्रिः (divasaḥ — rātṛiḥ)
- स्वतन्त्रम् — परतन्त्रम् (svatantram — paratantram)
- स्वच्छम् — मलिनम् (svaccham — malinam)
- अन्ते — प्रारम्भे (ante — prārambhe)