विद्या : पाठ-12 कक्षा-3

द्वादशः पाठ — विद्या

विद्या ददाति विनयम् (उच्चारण: विद्या ददाति विनयम्) हिन्दी अर्थ: विद्या विनय/विनम्रता देती है।
विद्या ददाति मानम् (उच्चारण: विद्या ददाति मानम्) हिन्दी अर्थ: विद्या सम्मान/मान देती है।
विद्या ददाति वित्‍तं (उच्चारण: विद्या ददाति विट्टम्) हिन्दी अर्थ: विद्या धन/आर्थिक साधन दिलाती है।
मुदितं करोति चित्तम्। (उच्चारण: मुदितं करोति चित्तम्) हिन्दी अर्थ: (विद्या से) मन प्रसन्न हो जाता है।
विद्या ददाति शक्तिम् (उच्चारण: विद्या ददाति शक्तिम्) हिन्दी अर्थ: विद्या शक्ति/क्षमता देती है।
विद्या ददाति वृत्तिम् (उच्चारण: विद्या ददाति वृत्तिम्) हिन्दी अर्थ: विद्या रोजगार/जीविका देती है।
विद्या ददाति सौख्यम् (उच्चारण: विद्या ददाति सौख्यम्) हिन्दी अर्थ: विद्या सुख देती है।
मुदितं करोति चित्तम्। (उच्चारण: मुदितं करोति चित्तम्) हिन्दी अर्थ: मन आनंदित होता है।
Vocabulary — शब्दावली (25)
Word (संस्कृत)Pronunciation (हिन्दी)Meaning (हिन्दी)
विद्याविद्याज्ञान / शिक्षा
ददातिददातिदेता है
विनयम्विनयम्विनम्रता
मानम्मानम्सम्‍मान
वित्तम्वित्तम्धन
शक्तिशक्तिशक्ति / क्षमता
वृत्तिम्वृत्तिम्आजीविका / व्यवसाय
सौख्यम्सौख्यम्सुख
मुदितम्मुदितम्प्रसन्न / आनंदित
चित्तम्चित्तम्मन
कविताकविताकवित्‍ा / पाठ
पंक्तिपंक्तिलाइन / श्लोक
शब्दार्थशब्दार्थशब्द का अर्थ
विलोमविलोमविपरीतार्थक शब्द (विलोम)
सम्प्रदायसम्प्रदायपरंपरा / समुदाय
आदर्शआदर्शउदाहरण / आदर्श
नैतिकनैतिकनैतिकता
सम्मानसम्मानइज्जत
अपमानअपमाननिंदनीय/सम्मान की कमी
दुःखम्दुःखम्दुख
सुखम्सुखम्सुख
विनयविनयसभ्यता / शिष्टता
अविनयअविनयअशिष्टता
आचारआचारव्यवहार / रीति
शिक्षणशिक्षणसिखाना / पढ़ाना
Moral (English) —
Education brings humility, respect, resources, strength, livelihood and happiness — it uplifts the mind. Value learning for a better life.

नैतिक (हिन्दी) —
विद्या विनय, सम्मान, धन, शक्ति, आजीविका और सुख देती है — इसलिए विद्या का महत्व समझें और सीखने को अपनाएं।
अभ्यास 1 — “विद्या किं किं ददाति” (पूरक)
प्रश्न (Sanskrit): विद्या किं किं ददाति — (क) ______ (ख) ______ (ग) ______ (घ) ______ (ङ) ______ (च) ______
(प्रश्नार्थ: विद्या क्या क्या देती है?)
उत्तर (Sanskrit):
  1. विनयम्(उच्चारण: विनयम्)विनम्रता
  2. मानम्(उच्चारण: मानम्)सम्मान
  3. वित्तम्(उच्चारण: वित्तम्)धन
  4. शक्तिम्(उच्चारण: शक्तिम्)शक्ति/क्षमता
  5. वृत्तिम्(उच्चारण: वृत्तिम्)आजीविका
  6. सौख्यम्(उच्चारण: सौख्यम्)सुख
अभ्यास 2 — कवित की पंक्तियों को सही क्रम में लिखिए (दिए गए पंक्तियों का क्रम)
(दिए गए: विद्या ददाति वृत्तिम् ; विद्या ददाति सौख्यम् ; मुदितं करोति चित्तम् ; विद्या ददाति शक्तिम् )
सही क्रम (Sanskrit):
  1. विद्या ददाति शक्तिम् — (पहला)
  2. विद्या ददाति वृत्तिम् — (दूसरा)
  3. विद्या ददाति सौख्यम् — (तीसरा)
  4. मुदितं करोति चित्तम् — (चौथा)
(यह क्रम पाठ्यपुस्तक के केंद्रित पंक्तियों के अनुरूप दिया गया है।)
अभ्यास 3 — शब्दों के विलोम (मिलान)
शब्दविलोम
विनयम्अविनयम्
सुखम् / सौख्यम्दुःखम्
मानम्अपमानम्
(शब्दार्थ सारांश: मानम् = सम्मान ददाति; ददाति = देती है; वित्तम् = धन; मुदितम् = प्रसन्न)

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top